Dwukadencyjność to nie wszystko. Kto rozbije samorządowy monopol?

Premier Donald Tusk dopuszcza ponowne głosowanie nad zniesieniem dwukadencyjności w samorządach, bo zależy na tym koalicjantowi – PSL. Tymczasem w dyskusji o prawie urzędujących burmistrzów, wójtów i prezydentów miast do kolejnych kadencji ginie znacznie ważniejsze pytanie: czy lokalna demokracja zapewnia wszystkim równe szanse?

Z perspektywy Warszawy sprawa może wyglądać jak kolejny punkt koalicyjnych negocjacji. PSL chce zniesienia ograniczenia liczby kadencji, argumentując, że to mieszkańcy powinni decydować, jak długo ich wójt, burmistrz czy prezydent miasta pozostanie na stanowisku. Argument o prawie wyborców do swobodnego wyboru jest istotny. Ale ma też drugą stronę, o której politycy dyskutują znacznie rzadziej.

Bo jak swobodnie wybierać, kiedy konkurencja jest nierówna już na starcie?

Wystarczy przyjrzeć się funkcjonowaniu niektórych samorządów. Urzędujący włodarz ma do dyspozycji cały aparat urzędniczy, rozbudowane struktury promocji, gminne strony internetowe, media społecznościowe, biuletyny, gazety, a czasem nawet samorządową telewizję. Wszystko finansowane z pieniędzy mieszkańców.

Oficjalnie służy to informowaniu o działalności samorządu. W praktyce granica między informacją publiczną a budowaniem osobistego wizerunku burmistrza bywa bardzo cienka. Kolejne fotografie, uroczyste otwarcia, gratulacje, podziękowania, relacje z wydarzeń i sukcesy przypisywane jednej osobie mogą tworzyć przekaz, z którym potencjalny konkurent nie ma możliwości rywalizować na podobnych zasadach.

Przecież nie dysponuje publicznym budżetem promocyjnym.

Nie ma też urzędników przygotowujących komunikaty ani dostępu do samorządowych kanałów informacyjnych.

W takich warunkach szczególnie trudno wyrosnąć nowym lokalnym liderom. Osobom kompetentnym, niezależnym, gotowym wziąć odpowiedzialność za gminę, ale pozbawionym zaplecza, którym dysponuje urzędujący włodarz.

Powstaje jeszcze jeden problem. W samorządzie, w którym niemal każda inicjatywa przedstawiana jest jako zasługa burmistrza, coraz mniej miejsca pozostaje na autorytety niezależne od władzy. Społeczników, ekspertów, organizacje obywatelskie, a nawet radnych, którzy mają własne pomysły i odwagę zadawać trudne pytania.

Demokracja potrzebuje takich ludzi. Potrzebuje też warunków, w których mogą być widoczni.

A kto ma patrzeć władzy na ręce?

Drugą stroną tego samego problemu jest sytuacja niezależnych mediów lokalnych.

Dziennikarze sygnalizują utrudnienia w dostępie do informacji, pomijanie ich przy zaproszeniach na spotkania tematyczne czy ograniczanie możliwości bezpośredniego kontaktu z przedstawicielami samorządu. Każdy taki przypadek wymaga sprawdzenia, ale sam problem zasługuje na poważną debatę.

Jednocześnie samorządy rozwijają własne kanały informacyjne. Za publiczne pieniądze mogą wydawać publikatory, które nie muszą spełniać tej samej funkcji co niezależna prasa. Nie muszą dociekać, dlaczego inwestycja kosztowała więcej, niż planowano. Nie muszą pytać o nieudane przetargi, konflikty interesów, niespełnione obietnice czy odpowiedzialność za błędne decyzje.

Tymczasem niezależne redakcje lokalne zmagają się z rosnącymi kosztami działalności i trudnościami w finansowaniu dziennikarstwa. Ich osłabienie oznacza nie tylko uboższą ofertę informacyjną. Oznacza również mniej niezależnej kontroli nad wydawaniem publicznych pieniędzy.

I właśnie dlatego dyskusja o dwukadencyjności nie może być oderwana od dyskusji o mediach samorządowych, jawności działania urzędów i dostępie dziennikarzy do informacji.

Nie tylko długość kadencji

Zwolennicy zniesienia dwukadencyjności przypominają, że wieloletnie doświadczenie może być atutem samorządowca, a mieszkańcy powinni mieć prawo ponownie wybrać osobę, której ufają. To argument, którego nie można lekceważyć. Dobry gospodarz nie staje się złym tylko dlatego, że sprawuje urząd przez dziesięć lat.

Ale przeciwnicy zmiany wskazują na inny problem: wieloletnie sprawowanie władzy może sprzyjać utrwalaniu zależności i osłabianiu konkurencji politycznej. Szczególnie tam, gdzie lokalna debata jest zdominowana przez przekaz urzędu.

Warto więc pytać nie tylko o to, ile kadencji może sprawować burmistrz, ale również o to, jakie zabezpieczenia pozwalają mieszkańcom oceniać jego działalność niezależnie od urzędowej promocji.

Głosowanie można powtórzyć. A co z pozostałymi problemami?

22 października Sejm odrzucił projekt PSL. Za zniesieniem dwukadencyjności głosowało 213 posłów, przeciw było 215, a dziewięciu wstrzymało się od głosu.

Dzień później Donald Tusk stwierdził, że można szybko wrócić do projektu i ponownie poddać go pod głosowanie. Premier uzasadniał to między innymi nieobecnością części parlamentarzystów i niewielką różnicą głosów.

To pokazuje, jak ważna dla koalicji stała się kwestia dwukadencyjności. Nie rozstrzyga jednak problemów, które w codziennym funkcjonowaniu samorządów mogą mieć równie duże znaczenie dla jakości demokracji.

Przy okazji kolejnej debaty warto byłoby więc zapytać rządzących o trzy rzeczy: jak zapewnić przejrzystość wydatków samorządów na promocję, jak zagwarantować niezależnym dziennikarzom równy dostęp do informacji i jak rozwiązać problem konkurencji między mediami samorządowymi a niezależną prasą lokalną.

Bez odpowiedzi na te pytania spór o dwukadencyjność pozostanie niepełny.

Bo demokracja lokalna to nie tylko prawo do ponownego wyboru tego samego burmistrza. To również realna możliwość poznania jego konkurentów, usłyszenia niezależnej krytyki i sprawdzenia, jak władza wydaje wspólne pieniądze.

I od tego należałoby zacząć rozmowę o przyszłości samorządu.