Ziemia chrzanowska w okresie niemieckiej okupacji była miejscem kaźni dla tysięcy więźniów. W Bobrku, Chełmku, Jaworznie, Libiążu i Trzebini więźniowie w obozowych pasiakach byli mordowani na polecenie tych samych oprawców, którzy kierowali obozem koncentracyjnym Auschwitz.

Ziemia chrzanowska w okresie niemieckiej okupacji była miejscem kaźni dla tysięcy więźniów. W Bobrku, Chełmku, Jaworznie, Libiążu i Trzebini więźniowie w obozowych pasiakach byli mordowani na polecenie tych samych oprawców, którzy kierowali obozem koncentracyjnym Auschwitz.

Gdy wiosną 1940 roku przybywały pierwsze transporty więźniów, nikt nawet nie przypuszczał jaką straszliwą sławą okryje się to miejsce. O istnieniu obozu i popełnionych tam zbrodniach wie cały świat. Mniej znane są natomiast mniejsze podobozy, których ponad czterdzieści stworzyli hitlerowscy specjaliści od masowej zagłady z KL Auschwitz. Tworzono je już od 1940 roku. Spora część była zlokalizowana w sąsiedztwie głównego obozu, ale o lokalizacji decydowały głównie potrzeby niemieckiej gospodarki.
Więźniowie podobozów Auschwitz znajdujących się na ziemi chrzanowskiej pracowali dla koncernów Siemensa, IG Farben, Erdölrafinerie Trzebinia GmbH, do którego należała wtedy trzebińska rafineria oraz dla znajdującej się pod zarządem niemieckim fabryki Baty w Chełmku.

Pierwszych więźniów z KL Auschwitz sprowadzono do Chełmka już w październiku 1942 roku. Umieszczono ich w parowozowni na terenie Chełmka-Paprotnika. Teren podobozu ogrodzony został drutem kolczastym. Załogę podobozu stanowiło sześciu esesmanów, którymi dowodzili SS-Oberscharführer Josef Schillinger i SS-Unterscharführer Wilhelm Emmerich. Pilnowali oni około 150 więźniów. Byli to głównie Żydzi z Belgii, Francji, Holandii i Jugosławii. Pracowali przy czyszczeniu stawu położonego w pobliżu fabryki butów.
Obóz zlikwidowano 9 grudnia 1942 roku. W wyniku katorżniczej pracy w ciągu dwóch miesięcy istnienia zginęło w nim około pięćdziesięciu więźniów.

Podobóz Auschwitz w Jaworznie utworzono 15 czerwca 1943 roku. Składał się z 14 drewnianych baraków, łaźni, kuchni, obozowego szpitala, odwszalni, warsztatów i magazynów. Ogrodzony był podwójnym rzędem drutów kolczastych podłączonych do prądu, a dodatkowo w ogrodzeniu znajdowały się wieżyczki strażnicze. Więźniów pilnowało około 300 esesmanów. W obozie przetrzymywano blisko 3,5 tysiąca osób, głównie Żydów z Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji, Polski, Francji i Niemiec oraz Polaków.
Zmuszano ich do pracy w kopalni pod ziemią i na powierzchni. Likwidację obozu rozpoczęto już w listopadzie 1944 roku, ale wielu więźniów przebywało w nim jeszcze do połowy stycznia 1945 roku. Niedługo potem polskie władze komunistyczne stworzyły na jego terenie Centralny Obóz Pracy.

Filia KL Auschwitz w w Libiążu powstała we wrześniu 1943 roku. Arbeitslager Janinagrube (Gute Hoffnung) służył do przetrzymywania więźniów pracujących w kopalni Janina. Wśród przywiezionych z Auschwitz 300 więźniów byli Polacy, Niemcy i Żydzi. W kolejnych transportach przywożono Żydów z Belgii, Czechosłowacji, Francji, Grecji, Holandii, Węgier i Włoch. Liczba więźniów dochodziła do tysiąca.

Obóz składał się z dwóch murowanych i trzech drewnianych baraków. Był otoczony ogrodzeniem z drutu kolczastego pod napięciem. Na każdym rogu stały umieszczone na palach wieżyczki wartownicze. Załogę obozu stanowiło 37 esesmanów, którymi dowodzili kolejno SS-Unterscharführer Franz Baumgartner, SS-Oberscharführera Hermann Kleeman i SS-Unterscharführer Rudolf Kamieniczny.
Więźniowie pracowali w kopalni na dole, przy wydobyciu i na powierzchni. Łącznie przez obóz przeszło około trzy tysiące więźniów.
Zlikwidowano go w styczniu 1945 roku. Część więźniów, którzy byli zbyt słabi, aby opuścić obóz, pozostała na jego terenie i udało im się doczekać do wyzwolenia.

Podobóz KL Auschwitz w Bobrku został utworzony w maju 1944 roku. Miejsce na obozowe baraki uzyskano wysiedlając część mieszkańców. Więźniowie pracowali w fabryce koncernu Siemens Schuckert-Werke AG. Zatrudniono ich przy produkcji osprzętu elektrycznego dla samolotów bojowych i łodzi podwodnych. Więziono tam od kilkudziesięciu do ponad dwustu mężczyzn i kilkadziesiąt kobiet. Likwidacja obozu nastąpiła w styczniu 1945 roku.

Podobóz przy trzebińskiej rafinerii założony został w sierpniu 1944 roku. Więziono w nim około 800 Żydów z Polski, Węgier, Niemiec, Czechosłowacji i Francji. Obóz ogrodzono wysokim płotem z drutem kolczastym. Wartownicy, esesmani z sześćdziesięcioosobowej załogi pilnowali obozu z czterech wież wartowniczych. Więźniowie mieszkali w barakach z blachy falistej. W ostatnich miesiącach funkcjonowania obozu zbudowano w nim krematorium do palenia zwłok więźniów.

Komendantem obozu był SS-Unterscharfuhrer Wilhelm Kowol. W podobozie przy rafinerii zginęło około 200 więźniów. Zlikwidowano go 18 stycznia 1945 roku. Uciekający Niemcy zacierali ślady zbrodni wysadzając budynek krematorium, ale jego fragmenty się zachowały i trafiły po wojnie do Muzeum Auschwitz.

Informacje o historii wielu podobozów można odnaleźć w ,,Zeszytach Oświęcimskich", wydawnictwie Państwowego Muzeum w Oświęcimu. W numerze 12. z 1970 roku opisano podobozy w Chełmku i Jaworznie, a w numerze 16. z 1975 roku podobóz w Trzebini. Śladem obozów są pomniki w Trzebini i w Chełmku oraz ekspozycja muzealna w Jaworznie.
(l)
Przełom nr 4 (1025) 25.01.2012