Samopomoc chłopska kojarzy się najczęściej z gminną spółdzielnią, czyli sklepem ,,geesu”. Obecni czterdziestolatkowie i nieco starsi pamiętają jeszcze obiekty, w których był dostępny chleb, kiełbasa, piwo, gwoździe, kłódki i łańcuchy, a wszystko na sąsiadujących ze sobą półkach. Początki Związku Samopomocy Chłopskiej nie były jednak związane z handlem, wtedy najważniejsza była walka klas.

Samopomoc chłopska kojarzy się najczęściej z gminną spółdzielnią, czyli sklepem ,,geesu". Obecni czterdziestolatkowie i nieco starsi pamiętają jeszcze obiekty, w których był dostępny chleb, kiełbasa, piwo, gwoździe, kłódki i łańcuchy, a wszystko na sąsiadujących ze sobą półkach. Początki Związku Samopomocy Chłopskiej nie były jednak związane z handlem, wtedy najważniejsza była walka klas.

Związek Samopomocy Chłopskiej utworzono w grudniu 1944 roku w Lublinie. Twórcami organizacji byli działacze Polskiej Partii Robotniczej i Stronnictwa Ludowego. ZSCh miał m.in. zastąpić przedwojenną spółdzielczość wiejską. Najpierw trzeba więc było pozbyć się zasłużonych, ale wywodzących się z czasów sanacji działaczy chłopskich. Komunistyczne władze rozprawiły się z nimi dość szybko i od 1946 roku aż do końca istnienia, związek realizował cele przewodniej partii.

Zgodnie ze statutem, członkami związku mogli być tylko chłopi biedni i średniorolni, zarówno mężczyźni jak i kobiety. Na członków rekrutowano także osoby zajmujące się zawodami ściśle związanymi z rolnictwem oraz inteligencję pracującą na wsi. W statucie zaznaczono jednak dobitnie, że członkami związku nie mogą być ,,osoby znane w gromadzie jako wyzyskiwacze ludności pracującej". Każdy członek związku był jednocześnie udziałowcem właściwej Gminnej Spółdzielni ,,Samopomoc Chłopska". Gdy w 1957 roku zlikwidowano Związek Samopomocy Chłopskiej, to ,,geesy" zostały. Bez partyjnego obciążenia radziły sobie nieźle i wiele z ich działa nadal.

Związek Samopomocy Chłopskiej działał w oparciu o stworzone na wsi stowarzyszenia. Członek ZSCh mógł, a nawet powinien, działać równocześnie w Grupie Plantatorów i Hodowców, Kole Gospodyń, Zespole Świetlicowym lub Ludowym Zespole Sportowym.
Najważniejszy, z punktu widzenia władz komunistycznych, był w pierwszych powojennych latach udział ZSCh w przeprowadzaniu reformy rolnej. W zamian za poparcie, państwo przekazało związkowi ,,resztki poparcelacyjne", które zasiliły jego majątek. Innym ważnym polem działalności ZSCh było wspomaganie akcji przesiedleńczej, a kiedy sytuacja w kraju stała się bardziej stabilna, przyszedł czas na działalność kulturalną na wsi.

Na ziemi chrzanowskiej było kogo rekrutować do związku, bo małych gospodarstw było tysiące. W 1945 roku działały na terenie naszego powiatu 83 koła gromadzkie Związku Samopomocy Chłopskiej, do których należało 5.425 członków, w tym 1.213 kobiet. Podobnie jak w całej Polsce, także na ziemi chrzanowskiej, działacze związku przyczynili się do realizacji reformy rolnej. Potem przyszedł czas na handel spółdzielczy. Komitety członkowskie ZSCh tropiły wroga we własnych szeregach, zwłaszcza wśród osób prowadzących wiejskie sklepy. Po wojnie było ich na wsiach kilkanaście, w 1949 roku blisko 150, a w 1954 roku już 180. Rozmieszczenie placówek handlowych było nieprzemyślane, ale najważniejsze było, że statystyki wykazywały stały wzrost, a handel został wydarty z rąk kułaków i wyzyskiwaczy.

Równie dobrze w rękach świadomych chłopów miała się kultura. W 1945 roku było na terenie powiatu 9 świetlic gromadzkich, w 1949 roku o 6 więcej, a w połowie lat pięćdziesiątych już 35. Przy świetlicach działały zespoły artystyczne, 7 grup samokształceniowych i 19 Ludowych Zespołów Sportowych. Aktyw Związku Samopomocy Chłopskiej w powiecie chrzanowskim szkolił się w 20 ośrodkach szkoleniowych. Celem szkoleń było podniesienie poziomu świadomości klasowej i wiedzy rolniczej, a wszystko w ramach... Przysposobienia Rolniczo-Wojskowego.

Państwo potrzebowało żywności i liczyło w tym zakresie na członków związku. Strategiczna była kontraktacja i skup płodów rolnych. Spółdzielnie produkcyjne z Poręby Żegoty, Bolęcina, Pogorzyc i Byczyny najbardziej skutecznie dbały, aby mieszkańcy miast nie przymierali głodem.

Bieżąca produkcja nie przysłaniała jednak ambitniejszym członkom Związku Samopomocy Chłopskiej poważniejszych celów. Prowadzili oni eksperymentalne uprawy sorga i kapusty abisyńskiej, a mieszkaniec Karniowic uprawiał pszenicę krzaczastą i pszenicę wieloletnią. Otwarci na nowości byli także chłopi z Brodeł, którzy założyli w swojej miejscowości koło miczurinowskie. Nie brakowało wtedy zwolenników fantazji Miczurina, a zwłaszcza Łysenki. Próbowano więc sadzić groch zimą czy krzyżować ziemniaki i pomidory. Kres tym eksperymentom położyła październikowa odwilż z 1956 roku. W następnym roku rozwiązano Związek Samopomocy Chłopskiej i legitymacje takie jak, reprodukowana obok, trafiły na dno szuflady. Historia była łaskawsza tylko dla tworzonych przez związek ,,geesów", które nadal działają.
(l)
Przełom nr 6 (1027) 8.02.2012