Potoccy nigdy nie żałowali pieniędzy dla mistrzów dłuta mających uczynić krzeszowicki pałac pięknym. Przy jego budowie wykorzystywano talent rzeźbiarza Parysa Filippiego, a monumentalne rzeźby do pałacowych wnętrz i jego otoczenia wyszły spod dłuta Bertela Thorvaldsena i Piusa Welońskiego. Po latach te dzieła zostały zniszczone, skradzione albo wywiezione.

Potoccy nigdy nie żałowali pieniędzy dla mistrzów dłuta mających uczynić krzeszowicki pałac pięknym. Przy jego budowie wykorzystywano talent rzeźbiarza Parysa Filippiego, a monumentalne rzeźby do pałacowych wnętrz i jego otoczenia wyszły spod dłuta Bertela Thorvaldsena i Piusa Welońskiego. Po latach te dzieła zostały zniszczone, skradzione albo wywiezione.

Kolekcja rzeźb w pałacu w Krzeszowicach składała się z kilkudziesięciu cennych okazów, ale powszechnie znane są dwie z nich: Gladiator stworzony przez Piusa Welońskiego i Merkury autorstwa Bertela Thorvaldsena. Los Gladiatora z Krzeszowic nie jest znany od czasu, gdy rzeźba zniknęła w tajemniczych okolicznościach pod koniec ubiegłego wieku. Można jednak wybrać się do oddziału muzeum narodowego w krakowskich Sukiennicach, aby zobaczyć Gladiatora wykonanego według tego samego projektu Welońskiego. Po drodze, obok siedziby Muzeum Czartoryskich, można zobaczyć kopię Merkurego autorstwa Thorvaldsena. Oryginał jest pewnie w tym muzeum.

Detale architektoniczne projektowane przez Filippiego niszczeją spokojnie w pałacu w Krzeszowicach lub zostały skradzione.
Dlaczego właśnie u Thorvaldsena Artur Potocki zamawiał rzeźby? Na początku XIX wieku był to już uznany artysta. Urodził się w 1770 roku w Danii, ale jego ojciec pochodził z Islandii. Szybko odkryto talent rzeźbiarski u chłopca (pewnie dzięki ojcu, który także był rzeźbiarzem) i posłano go do Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze. Potem w rozwoju talentu pomagały mu podróże zagraniczne.

Tworzył m.in. w Rzymie. W Polsce jest znany jako autor warszawskiego pomnika Kopernika, a mieszkańcy ziemi chrzanowskiej znają go m.in. jako autora nagrobka Artura Potockiego w Katedrze Wawelskiej. Thorvaldsen zmarł w 1844 roku.
Talent duńskiego artysty doceniali Potoccy od 1821 roku, gdy powstała rzeźba przedstawiająca głowę Anny Potockiej. Artysta wzniósł się na wyżyny talentu, bo podobno darzył modelkę wielką sympatią. W 1829 roku Potoccy zamówili u niego popiersie Artura Potockiego. Pewnie wtedy także zrodził się pomysł zakupu rzeźby Merkurego. Dla posągu znalazło się miejsce w nowym pałacu w Krzeszowicach, w zbudowanym specjalnie na ten cel ośmiobocznym pawilonie.

Drugim artystą cenionym w Krzeszowicach był Pius Weloński. Urodził się w 1849 r. w Kumelanach koło Suwałk. Kształcił się m.in. w warszawskiej Szkole Rysunkowej u Konstantego Hegla. Studiował w Petersburgu wykorzystując stypendium Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Zdobywał doświadczenie także we Włoszech, Francji i w Niemczech. W 1901 założył w Warszawie fabrykę odlewów. Od 1924 roku był dyrektorem prywatnej Szkoły Sztuk Pięknych im. Wojciecha Gersona w Warszawie.

Najsłynniejszym dziełem Welońskiego jest posąg Gladiatora, którego pierwszy model powstał w roku 1880 w Rzymie. Przedstawia wojownika z uniesioną w geście pozdrowienia ręką. Słowa pozdrowienia wyryte są na postumencie: ,,Ave Caesar! Morituri te salutant". Jego inne dzieła można obejrzeć w Krakowie. Na Plantach stoi pomnik jego autorstwa przedstawiający Bogdana Zalewskiego, a na zachodniej ścianie kościoła Mariackiego umieszczona została płaskorzeźba upamiętniająca 200-lecie zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem. Pius Weloński zmarł w 1931 w Warszawie.

Po latach, w Krzeszowicach znowu ma pojawić się efektowna rzeźba. Tym razem jednak za sprawą samorządu, a nie możnego rodu.
(l)
Przełom nr 19 (1040) 16.05.2012