Zanim ucichły maszyny. Niezwykłe historie zakładów, których już nie ma

Dlaczego w Chełmku nie wolno było grodzić domów, a utrata pracy mogła oznaczać również utratę mieszkania? Jak zakład kojarzony z uciążliwym zapyleniem próbował udowodnić, że potrafi sprostać wymaganiom ekologicznym? W papierowym wydaniu „Przełomu” wracamy do niezwykłych historii przemysłowych zakładów, które przez dekady kształtowały życie mieszkańców i pozostawiły po sobie ślady widoczne do dziś.

Tomasz Bata chciał, by fabryka obuwia w Chełmku była czymś więcej niż miejscem produkcji. Wokół zakładu miało powstać nowoczesne osiedle, z wygodnymi domami, zielenią i zapleczem socjalnym. Z ambitnych planów budowy nawet trzech tysięcy domów zrealizowano zaledwie 17, ale Stara Kolonia przetrwała do dziś. Robotnicy zyskali warunki, o jakich wielu mogło tylko marzyć: łazienki, bieżącą wodę, elektryczność, ogródki, a także dostęp do szkoły, opieki zdrowotnej i obiektów sportowych.

Nie wszystko było jednak tak idealne, jak mogłoby się wydawać. Na osiedlu obowiązywał zakaz stawiania płotów, który miał sprzyjać sąsiedzkiej integracji, ale również ułatwiał wzajemną kontrolę. System Baty wymagał lojalności, a zwolnienie z fabryki mogło oznaczać konieczność opuszczenia służbowego mieszkania. Jak wyglądało życie w cieniu wielkiego przedsiębiorcy i co z jego wizji przetrwało do naszych czasów?

Z kolei Chrzanowskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych „Stella” mierzyły się z zupełnie innym wyzwaniem. Zakład, którego wyroby były niezbędne w ciężkim przemyśle, przez lata kojarzył się z pyłem i uciążliwością dla okolicy. Na początku XXI wieku jego przyszłość stanęła pod znakiem zapytania, a ratunkiem okazało się wejście do grupy kapitałowej Zakładów Magnezytowych Ropczyce i modernizacja warta 13,5 miliona złotych.

Zmiany przyniosły także efekty w podejściu do środowiska. „To duży sukces w tym trudnym i brudnym przemyśle” – mówił ówczesny szef firmy Kazimierz Brandys, komentując uzyskanie certyfikatu systemu zarządzania środowiskowego. W „Stelli” pracowały setki, a nawet tysiące osób. Wśród nich była Wanda Olchawa, która wspominała pracę przy produkcji kształtek z krzemionki, wykonywaną w akordzie. Ze względu na szkodliwe warunki jej dniówka trwała sześć godzin.

To jednak tylko część przemysłowych historii, do których wracamy. W papierowym wydaniu „Przełomu” przeczytacie również o kopalniach Matylda i Trzebionka, Chrzanowskim Przedsiębiorstwie Budowlanym, które wybudowało około 14 tysięcy mieszkań, oraz Zakładach Metalurgicznych „Trzebinia”, działających przez blisko sto lat. Jakie przyczyny doprowadziły do zamknięcia tych zakładów? Co zostało po przemysłowych gigantach i jak ich dawne tereny wykorzystuje się dzisiaj?

Za każdą zamkniętą bramą kryje się historia ludzi, ich pracy, ambicji i codziennych trosk. Warto ją poznać, zanim pamięć o dawnym przemysłowym świecie całkiem ucichnie.

Całą opowieść o zakładach, których nie ma, przeczytacie w najnowszym wydaniu „Przełomu”, w ramach cyklu „Bliska Kultura”.

Wydanie elektroniczne dostępne na eprasa.pl i e-kiosk.pl.