Otyłość po menopauzie: co się zmienia i jak ją leczyć

Spodnie, które dwa lata temu leżały dobrze, zaczynają uciskać w pasie, choć waga pokazuje prawie to samo co wcześniej. Najczęstsze wyjaśnienie brzmi: po menopauzie metabolizm siada i kilogramy same przybywają. Badanie SWAN, w którym przez wiele lat mierzono skład ciała kobiet w średnim wieku, pokazuje coś innego. Otyłość po menopauzie nie wynika z nagłego przyspieszenia tycia. Zmienia się przede wszystkim to, z czego składa się ciało i gdzie odkłada się tłuszcz. Na część tych zmian da się wpłynąć, a gdy to nie wystarcza, otyłość można leczyć z lekarzem.

W skrócie

• W okresie przejściowym przed menopauzą masa ciała rośnie mniej więcej w tym samym tempie co wcześniej. Szybciej przybywa za to tłuszczu, a ubywa masy beztłuszczowej, do której należą mięśnie. Według badania SWAN te zmiany trwają do około 2 lat po ostatniej miesiączce.
• Po menopauzie tłuszcz częściej odkłada się na brzuchu. Razem z niekorzystnymi zmianami cholesterolu i naczyń podnosi to ryzyko chorób serca i cukrzycy typu 2.
• Najwięcej daje regularny ruch, zwłaszcza z ćwiczeniami siłowymi. Liczą się też sen i sposób jedzenia. WHO zaleca 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo i ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej 2 dni w tygodniu.
• Menopauzalna terapia hormonalna nie jest metodą odchudzania. Według stanowiska The Menopause Society jej wpływ na tłuszcz brzuszny jest mały.
• W badaniach leki na otyłość zmniejszały masę ciała także u kobiet po menopauzie. Są na receptę, a o tym, czy są wskazane, decyduje lekarz po badaniach.

Co menopauza zmienia w ciele?

Przede wszystkim skład ciała i miejsce, w którym odkłada się tłuszcz. Sama waga w okresie przejściowym zwykle nie przyspiesza, ale w ciele przybywa tłuszczu, ubywa masy beztłuszczowej, a tłuszcz coraz chętniej gromadzi się na brzuchu.

Waga rośnie powoli, zmienia się skład ciała

W amerykańskim badaniu SWAN (Study of Women's Health Across the Nation) kobietom wielokrotnie mierzono skład ciała metodą DXA, czyli niskodawkowym badaniem rentgenowskim, które oddziela tłuszcz od masy beztłuszczowej i kości. Analiza z 2019 roku pokazała, że jeszcze przed menopauzą przybywało jednego i drugiego. Z początkiem okresu przejściowego tempo przybywania tłuszczu się podwoiło, a masy beztłuszczowej zaczęło ubywać. Trwało to mniej więcej do dwóch lat po ostatniej miesiączce. Potem obie krzywe się wypłaszczyły.

Z masą ciała było inaczej. Rosła równo przez lata przed menopauzą i w okresie przejściowym nie przyspieszyła, bo przybywający tłuszcz i ubywająca masa beztłuszczowa mniej więcej się równoważyły. Po menopauzie przestała rosnąć. Stanowisko The Menopause Society (dawniej North American Menopause Society, NAMS) z 2022 roku podaje, że w średnim wieku i w okresie przejściowym kobiety przybierają średnio około 0,7 kg rocznie.

Waga łazienkowa niewiele więc mówi o tym, co dzieje się w tym czasie z ciałem. Więcej powie centymetr krawiecki w pasie i wyniki badań krwi.

Dlaczego tłuszcz przenosi się na brzuch?

Estrogeny wpływają na ośrodki głodu i sytości w mózgu oraz na to, gdzie organizm magazynuje tłuszcz. Poradnik ekspertów Polskiego Towarzystwa Menopauzy i Andropauzy (PTMA) z 2019 roku opisuje, że kobiety z niedoborem estrogenów częściej przybierają na wadze, a tkanka tłuszczowa przesuwa się wtedy w stronę brzucha.

NAMS zwraca uwagę, że po menopauzie tłuszcz układa się bardziej centralnie, nawet po uwzględnieniu wieku, ilości tłuszczu w ciele i aktywności fizycznej. Sylwetka z typu gruszki, z tłuszczem na biodrach i udach, zmienia się w typ jabłka. Część tego tłuszczu to tłuszcz trzewny, czyli otaczający narządy w jamie brzusznej. Hiszpańskie Towarzystwo Menopauzy wymienia go w stanowisku z 2026 roku wśród spraw, które lekarz powinien uwzględnić, planując leczenie otyłości u kobiety w tym wieku.

Sen i nastrój też się liczą

Kłopoty ze snem są po menopauzie częste i zaczynają się już w okresie okołomenopauzalnym. Według NAMS mają silny związek z uderzeniami gorąca i nocnymi potami. Gorszy sen wiąże się z wahaniami nastroju, kłopotami z pamięcią, zespołem metabolicznym, otyłością i czynnikami ryzyka chorób serca.

Objawy depresyjne w okresie przejściowym zwykle się nasilają, po części właśnie przez nocne uderzenia gorąca i przerywany sen. Kobiety, które chorowały na depresję wcześniej, są w tym czasie bardziej narażone na jej nawrót. Zmęczonej i przygnębionej osobie trudniej trzymać się planu ćwiczeń czy regularnych posiłków. Dlatego sen i samopoczucie warto omówić z lekarzem razem z wagą.

Dlaczego dawne sposoby na odchudzanie przestają działać?

Bo ciało jest inne niż dziesięć lat wcześniej. Ma więcej tłuszczu w stosunku do mięśni i zużywa mniej energii w spoczynku, więc ta sama dieta i ta sama porcja ruchu mogą dawać mniejszy efekt niż kiedyś.

Mniej mięśni, mniejsze zużycie energii

NAMS opisuje to wprost: w okresie przejściowym przybywa tkanki tłuszczowej, ubywa masy beztłuszczowej, a razem z tym spada podstawowa przemiana materii. To ilość energii, którą organizm zużywa w spoczynku, na przykład na oddychanie, pracę serca i utrzymanie temperatury ciała. Przy tym samym jedzeniu łatwiej więc o nadwyżkę.

Do tego dochodzą gorszy sen i gorsze samopoczucie, o których była mowa wyżej. Sposób, który działał po trzydziestce, na przykład krótka dieta przed urlopem, nie uwzględnia żadnej z tych zmian. Stąd nacisk, jaki stanowisko Hiszpańskiego Towarzystwa Menopauzy kładzie na ochronę mięśni: ćwiczenia oporowe i odpowiednią ilość białka w diecie.

Kiedy samodzielne próby nie wystarczają

Otyłość jest chorobą przewlekłą i można ją leczyć jak inne choroby przewlekłe, pod opieką lekarza i z regularnymi kontrolami. Jeśli mimo zmian w jedzeniu i ruchu obwód talii i masa ciała dalej rosną, a w badaniach pogarszają się cukier, cholesterol albo ciśnienie, warto porozmawiać z lekarzem o leczeniu.

Część programów prowadzi się dziś zdalnie. Tak zorganizowane jest na przykład leczenie otyłości Kraków: wszystkie konsultacje odbywają się przez wideo, więc mieszkanki Chrzanowa i okolic nie muszą dojeżdżać. Na pierwszej konsultacji lekarz zbiera wywiad, analizuje BMI i obwód talii oraz wyniki badań, między innymi glukozy na czczo, hemoglobiny glikowanej, lipidogramu, TSH i kreatyniny. Leczenie dobiera po kwalifikacji. Potem ocenia postępy na kolejnych kontrolach, także na podstawie danych przesyłanych przez pacjentkę, i wystawia e-recepty. W programie przewidziano też dwie konsultacje z psychologiem.

Czym grozi tłuszcz na brzuchu po menopauzie?

Przede wszystkim większym ryzykiem chorób serca i naczyń oraz cukrzycy typu 2. Okres menopauzy to dobry moment, żeby sprawdzić ciśnienie, cukier i cholesterol, nawet jeśli waga niewiele się zmieniła.

Serce i naczynia

Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów kobiet. Ryzyko wyraźnie rośnie po menopauzie, a choroba wieńcowa pojawia się u kobiet zwykle kilka lat później niż u mężczyzn. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) w stanowisku z 2020 roku zebrało wyniki badań, które śledziły kobiety przez cały okres przejściowy. W tym czasie niekorzystnie zmieniają się skład ciała, poziom tłuszczów we krwi (lipidów) i stan naczyń krwionośnych. Autorzy nazywają średni wiek oknem na wczesną profilaktykę, czyli czasem, w którym profilaktyka ma największy sens.

Cukrzyca typu 2

Estradiol, główny estrogen, zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę, czyli to, jak sprawnie komórki pobierają cukier z krwi. Gdy estrogenów ubywa, a tłuszczu na brzuchu przybywa, może być łatwiej o kłopoty z cukrem. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego badanie w kierunku cukrzycy wykonuje się co 3 lata u każdej osoby po 45. roku życia, a przy nadwadze, otyłości lub innych czynnikach ryzyka co roku. Częstotliwość lipidogramu lekarz ustala osobno na podstawie ryzyka sercowo-naczyniowego i dotychczasowych wyników.

Kto powinien bardziej uważać?

Szczególnej uwagi wymagają kobiety, które:

• przeszły wczesną menopauzę (przed 45. rokiem życia), przedwczesną (przed 40. rokiem życia) albo zabieg usunięcia obu jajników. NAMS opisuje u nich wyższe ryzyko chorób serca, cukrzycy i zespołu metabolicznego;
• miały w ciąży cukrzycę ciążową, nadciśnienie albo stan przedrzucawkowy. PTMA zaleca pytać o te epizody w wywiadzie przed leczeniem menopauzy;
• już mają podwyższony cukier, cholesterol lub ciśnienie albo wyraźnie przybywa im centymetrów w pasie;
• chorowały na depresję albo teraz źle śpią i są w obniżonym nastroju.

Co pomaga po menopauzie?

Regularny ruch z ćwiczeniami siłowymi, dobry sen i rozsądne jedzenie. To nie zatrzyma zmian hormonalnych, ale może spowolnić przybywanie tłuszczu i pomóc zachować mięśnie.

Ruch, w tym ćwiczenia siłowe

W badaniu SWAN kobiety, które zwiększały aktywność fizyczną, przybierały z czasem mniej, niezależnie od innych czynników. Wytyczne WHO z 2020 roku zalecają dorosłym 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, na przykład szybkiego marszu, albo 75-150 minut intensywnego. Do tego co najmniej 2 dni w tygodniu ćwiczenia wzmacniające wszystkie główne grupy mięśni, z ciężarkami, gumą oporową albo z masą własnego ciała. Osobom po 65. roku życia WHO zaleca co najmniej 3 dni w tygodniu ćwiczenia łączące siłę i równowagę.

Kto długo nie ćwiczył albo choruje na serce, stawy czy kręgosłup, powinien zakres wysiłku ustalić z lekarzem lub fizjoterapeutą. WHO podkreśla, że nawet trochę ruchu jest lepsze niż żaden.

Sen i jedzenie

Jeśli sen psują nocne uderzenia gorąca, warto powiedzieć o tym ginekologowi. To objaw, który można leczyć, a NAMS zaznacza, że lepszy sen u kobiet z nocnymi objawami to jeden z efektów terapii hormonalnej.

Zalecenia PTMA dotyczące jedzenia są proste: zdrowa dieta i aktywność fizyczna mają pomagać utrzymać należytą masę ciała, a do tego rzucenie palenia i umiarkowanie z alkoholem. Hiszpańscy eksperci zwracają uwagę na odpowiednią ilość białka, które pomaga chronić mięśnie, zwłaszcza w czasie odchudzania. Ile go potrzeba i jak ułożyć posiłki, najlepiej ustalić z dietetykiem, szczególnie przy chorobach nerek albo cukrzycy.

Co się zmienia i co można z tym zrobić

Czy terapia hormonalna pomaga schudnąć?

Nie jest lekiem na odchudzanie i nie stosuje się jej w tym celu. Według NAMS może nieco ograniczyć gromadzenie się tłuszczu na brzuchu i przybieranie na wadze w okresie przejściowym, ale ten efekt jest mały.

Co mówią towarzystwa menopauzalne

Menopauzalna terapia hormonalna (MHT, w Polsce często nazywana HTZ albo HTM) jest przede wszystkim leczeniem uderzeń gorąca, nocnych potów i dolegliwości ze strony pochwy i dróg moczowych. Chroni też przed utratą masy kostnej. Według NAMS stosunek korzyści do ryzyka jest najkorzystniejszy u kobiet przed 60. rokiem życia lub w ciągu 10 lat od menopauzy, jeśli nie mają przeciwwskazań. Do przeciwwskazań należą między innymi niewyjaśnione krwawienia z dróg rodnych, choroby wątroby, przebyty nowotwór zależny od estrogenów, choroba wieńcowa, zawał, udar oraz zakrzepica w przeszłości.

Co z wagą? W badaniach terapia estrogenowo-progestagenowa albo nie zmieniała masy ciała, albo kobiety przybierały na niej mniej niż bez niej. W dużym amerykańskim badaniu WHI (Women's Health Initiative) obwód talii rósł w grupie leczonej hormonami wolniej przez pierwsze 3 lata. NAMS wymienia jednak przybieranie na wadze, wzdęcia i zatrzymywanie wody wśród częstszych działań niepożądanych. Stanowisko podaje też, że terapia hormonalna zmniejsza liczbę nowych rozpoznań cukrzycy typu 2, ale nie jest zarejestrowana do jej zapobiegania. Poradnik PTMA podkreśla, że terapia ma być częścią szerszej dbałości o zdrowie, razem z dietą i ruchem.

Decyzję o terapii, jej rodzaju i drodze podania podejmuje ginekolog po ocenie korzyści i ryzyka. Pytanie o wagę może być częścią tej rozmowy, ale nie powinno być jej jedynym powodem.

Hormony a leki na otyłość

W 2024 roku lekarze z Mayo Clinic opisali 106 kobiet po menopauzie z nadwagą lub otyłością, leczonych semaglutydem. Szesnaście z nich stosowało jednocześnie terapię hormonalną. Po roku kobiety z tej grupy straciły średnio 16% masy ciała, pozostałe 12%. To badanie wsteczne, czyli oparte na danych z dokumentacji, na małej grupie. Sami autorzy piszą, że nie dowodzi ono, że to hormony poprawiły wynik.

Hiszpańskie Towarzystwo Menopauzy w stanowisku z 2026 roku uznało ten związek za hipotezę do sprawdzenia w kolejnych badaniach. Zaznaczyło też wprost, że nie powinien on być powodem do rozpoczynania terapii hormonalnej tylko po to, żeby schudnąć więcej.

Leki na otyłość po menopauzie: co wiadomo?

Leki z grupy agonistów receptora GLP-1 (semaglutyd, liraglutyd) i tirzepatyd, który działa dodatkowo na receptor GIP, w badaniach zmniejszały masę ciała także u kobiet po menopauzie. Danych dotyczących właśnie tej grupy jest jednak mniej. Wydaje się je na receptę, a lekarz decyduje, czy i jaki lek ma sens.

Dla kogo są te leki

Leki na otyłość mają uzupełniać leczenie, a nie je zastępować. Przykładowo w Unii Europejskiej tirzepatyd zarejestrowano do kontroli masy ciała jako dodatek do diety o obniżonej kaloryczności i zwiększonej aktywności fizycznej. Dotyczy to dorosłych z BMI od 30 kg/m² albo z BMI od 27 do 30 kg/m², jeśli mają co najmniej jedną chorobę związaną z masą ciała, na przykład nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, stan przedcukrzycowy lub cukrzycę typu 2. Przed przepisaniem leku lekarz sprawdza choroby, przyjmowane leki i wyniki badań.

Wyniki u kobiet po menopauzie

W 2025 roku opublikowano dodatkową analizę badań SURMOUNT z tirzepatydem, w której kobiety podzielono według etapu życia: przed menopauzą, w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie. W badaniu SURMOUNT-1, trwającym 72 tygodnie, kobiety po menopauzie straciły średnio 23% masy ciała, a w grupie placebo 3%. Obwód talii zmniejszył się u nich średnio o 20 cm, w grupie placebo o 4 cm. U kobiet przed menopauzą średni spadek masy wyniósł 26% wobec 2% w grupie placebo.

Tę analizę trzeba czytać ostrożnie. Etap menopauzy przypisywano uczestniczkom dopiero po badaniu, na podstawie wieku i dokumentacji, a sami autorzy uznają wyniki za wstępne. Analizę sfinansował producent leku. Hiszpańskie Towarzystwo Menopauzy zaznacza, że najwięcej danych dotyczących właśnie menopauzy jest dla semaglutydu, ale nadal są ograniczone i pochodzą głównie z obserwacji, a tirzepatyd trzeba dopiero ocenić w tej grupie.

To samo stanowisko radzi, by u kobiet po menopauzie patrzeć szerzej niż na kilogramy: na tłuszcz trzewny, mięśnie, ryzyko złamań i serce. Leczenie lekami warto więc łączyć z ćwiczeniami oporowymi, odpowiednią ilością białka i regularnymi kontrolami. Wyniki z badań to średnie dla dużych grup. U konkretnej osoby mogą być inne.

Kiedy iść do lekarza i do którego?

Najlepiej wtedy, gdy zmiany w sylwetce idą w parze z objawami menopauzy, złym snem albo nieprawidłowymi wynikami badań. Nie trzeba czekać, aż waga wyraźnie wzrośnie.

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny. Zmierzy ciśnienie, obwód talii, obliczy BMI i zleci podstawowe badania: glukozę, lipidogram, a w razie potrzeby także TSH i badania nerek. Ginekolog zajmie się objawami menopauzy, oceni, czy terapia hormonalna jest dla danej kobiety odpowiednia, i zaplanuje badania profilaktyczne. Przy otyłości z powikłaniami albo gdy dotychczasowe leczenie nie działa, pomoże endokrynolog, diabetolog lub lekarz zajmujący się leczeniem otyłości. Przy kłopotach z nastrojem i jedzeniem pod wpływem emocji przydaje się psycholog, a przy układaniu diety dietetyk.

Z wizytą nie warto zwlekać, jeśli:

• obwód talii szybko rośnie, a waga stoi w miejscu albo też rośnie;
• w badaniach pojawił się podwyższony cukier, cholesterol lub ciśnienie;
• uderzenia gorąca i nocne poty regularnie przerywają sen;
• od kilku tygodni utrzymuje się obniżony nastrój, zwłaszcza po wcześniejszej depresji;
• menopauza przyszła przed 45. rokiem życia albo po usunięciu jajników.

Najczęściej zadawane pytania

Czy po menopauzie da się schudnąć?

Tak, choć zwykle wymaga to innego podejścia niż wcześniej. Ważniejsze stają się ćwiczenia siłowe, białko w diecie i kontrola obwodu talii, a nie tylko liczba na wadze. Przy otyłości lekarz może zaproponować leczenie farmakologiczne jako uzupełnienie zmian w jedzeniu i ruchu.

Czy terapia hormonalna powoduje tycie?

W badaniach terapia estrogenowo-progestagenowa albo nie zmieniała masy ciała, albo kobiety przybierały na niej mniej niż te, które jej nie stosowały. Przybieranie na wadze i zatrzymywanie wody mogą się jednak zdarzać jako działania niepożądane. Jeśli waga zmienia się po rozpoczęciu terapii, warto powiedzieć o tym ginekologowi.

Czy leki na otyłość można przyjmować razem z terapią hormonalną?

O tym decyduje lekarz, znając wszystkie przyjmowane leki i choroby. Dane o łączeniu obu terapii są na razie skąpe i pochodzą głównie z badań obserwacyjnych. Hiszpańskie Towarzystwo Menopauzy nie zaleca rozpoczynania terapii hormonalnej tylko po to, żeby zwiększyć spadek masy ciała.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. O terapii hormonalnej, leczeniu otyłości, wyborze leku i badaniach kontrolnych decyduje lekarz po ocenie stanu zdrowia pacjentki. Semaglutyd, liraglutyd, tirzepatyd i leki hormonalne wydaje się na receptę. Liczby podane w tekście to średnie wyniki z badań, a nie prognoza dla konkretnej osoby. Plan ćwiczeń i diety przy chorobach przewlekłych warto ustalić z lekarzem, dietetykiem lub fizjoterapeutą.