Psycholog w rehabilitacji: Pacjent ma prawo do trudnych emocji

Rehabilitacja po udarze czy poważnym urazie to nie tylko ćwiczenia ciała. To także mierzenie się z lękiem, frustracją, utratą sprawczości i długim procesem odzyskiwania samodzielności. O roli psychologa w szpitalu rehabilitacyjnym, pracy z pacjentami z afazją, przewlekłym bólem i rodzinami chorych opowiada Julia Piotrowska, psycholog w Małopolskim Szpitalu Rehabilitacyjnym w Krzeszowicach.

Na czym polega rola psychologa w szpitalu rehabilitacyjnym?

Działamy przede wszystkim na oddziale neurologicznym, głównie z osobami po udarach. Nasza praca zaczynają się od diagnozy, czyli oceny funkcji poznawczych, takich jak uwaga czy pamięć, stanu emocjonalnego pacjenta. Następnie prowadzimy  rehabilitację neuropsychologiczną, czyli systematyczny trening funkcji poznawczych. Wspieramy również proces komunikacji, szczególnie u pacjentów z afazją, we współpracy z logopedami.

Bardzo ważną częścią naszej pracy jest również wsparcie emocjonalne. Dajemy pacjentowi przestrzeń, by mógł się wypowiedzieć, poczuć wysłuchanym i zrozumianym. Czasem nawet krótka rozmowa przynosi ulgę. Pomagamy też pacjentowi radzić sobie ze stresem hospitalizacji i całym procesem zdrowienia.

Czy pracujecie wyłącznie z pacjentami po udarach?

Nie. To duża część naszej pracy, ale wspieramy także pacjentów np. po urazach, wymagających rehabilitacji. Pacjenci zwykle trafiają do nas na zlecenie lekarza, który widzi potrzebę konsultacji psychologicznej.

Z jakimi trudnościami psychicznymi najczęściej mierzą się pacjenci?

Najczęściej pojawia się lęk, frustracja, poczucie straty i utrata sprawczości. To szczególnie trudne dla osób, które przed chorobą czy urazem były w pełni sprawne i niezależne, a nagle muszą polegać na innych. Staramy się wtedy wspólnie z pacjentem szukać jego zasobów, czyli tego, co może mu pomóc odzyskać poczucie siły. To mogą być cechy charakteru, wsparcie bliskich, zainteresowania czy pasje.

A jeśli pacjent mówi, że nic nie ma sensu?

Zdarza się, że pacjenci doświadczają poczucia beznadziejności. W takiej sytuacji najpierw staramy się zrozumieć, co dokładnie kryje się za tym doświadczeniem – czy dominuje smutek, lęk, poczucie utraty kontroli czy bezsilność. W kolejnym kroku wspólnie szukamy drobnych punktów oparcia – rzeczy, które mają dla pacjenta znaczenie i mogą stopniowo wzmacniać jego motywację do pracy.

Jak pacjenci reagują na przewlekły ból?

Ból jest dużym obciążeniem psychicznym. Proste pocieszenie często nie przynosi ulgi, dlatego ważniejsze jest uznanie doświadczenia pacjenta i stworzenie przestrzeni na wyrażenie trudnych emocji. Pacjenci często słyszą od bliskich: „nie myśl o tym”, „nie martw się”, „będzie dobrze”. To może unieważniać ich przeżycia. A pacjent ma prawo powiedzieć, że jest mu ciężko, że cierpi.

Czy są techniki, które pomagają radzić sobie z bólem?

Tak. W pracy wykorzystujemy różne techniki, które pomagają regulować napięcie i pobudzenie organizmu oraz zmniejszać koncentrację na bólu. Stanowią one uzupełnienie leczenia medycznego. Jedną z nich jest trening autogenny Schulza, czyli technika relaksacyjna oparta na autosugestii. Pacjent, w pozycji leżącej, koncentruje się na odczuciach płynących z ciała, takich jak ciężar czy ciepło. Regularna praktyka sprzyja rozluźnieniu, wyciszeniu, a czasem także poprawie snu.

Pomocne są też techniki oddechowe. Proste ćwiczenie polega na głębokim wdechu i bardzo długim wydechu, przypominającym wydychanie przez słomkę. Oddech jest narzędziem, które mamy zawsze przy sobie.

Stosujemy również techniki uważności. Jedno z ćwiczeń polega na nazwaniu: pięciu rzeczy, które widzimy; czterech, które słyszymy; trzech, których możemy dotknąć; dwóch, które możemy poczuć zapachem; i jednej, którą możemy posmakować. Pomaga to wrócić do „tu i teraz” i zmniejszyć natłok myśli. Wykorzystujemy też wizualizacje, np. wyobrażenie rzeki, do której „wkładamy” myśli i pozwalamy im odpłynąć.

Wspomniała pani o afazji. Jak wygląda praca z pacjentem, który ma zaburzoną mowę?

Afazja to nabyte zaburzenie funkcji językowych spowodowane uszkodzeniem mózgu. Może obejmować trudności w mówieniu, rozumieniu, nazywaniu, a także czytaniu i pisaniu. Może mieć różne nasilenie.

W pracy dostosowujemy sposób komunikacji do możliwości pacjenta. Przy większych trudnościach korzystamy z komunikacji wspomagającej – np. plansz, obrazków czy prostych odpowiedzi do wyboru. Zadajemy pytania zamknięte, które umożliwiają wskazanie odpowiedzi gestem lub ruchem głowy. Wspieramy także rozumienie prostych komunikatów i orientację w sytuacji.

Rehabilitacja funkcji językowych prowadzona jest przede wszystkim przez logopedę, natomiast psycholog wspiera pacjenta w porozumiewaniu się, adaptacji do trudności oraz radzeniu sobie z konsekwencjami zaburzeń w codziennym funkcjonowaniu.

Czy kilka tygodni pobytu w szpitalu wystarcza, żeby wyjść z afazji?

Zwykle nie. Rehabilitacja wymaga kontynuacji po wypisie i często trwa miesiące, a nawet lata. Nawet jeśli efekty nie są pełne, praca nadal ma sens. Poprawa może mieć różny zakres, dlatego kluczowe są regularność ćwiczeń oraz dostosowanie ich do możliwości pacjenta.

Jaką rolę w rehabilitacji odgrywa rodzina?

Bardzo dużą. Bliskim przekazujemy informacje o tym, jakie zmiany zaszły u pacjenta i jak mogą go wspierać na co dzień, oraz jakie ćwiczenia można wykonywać w domu. Czasem wspieramy też samych bliskich, bo oni również przeżywają trudne emocje i przeciążenie.

Najważniejsze jest bycie obecnym, uważne słuchanie i akceptacja emocji pacjenta. Lepiej nie mówić: „nie martw się, będzie dobrze”, jeśli pacjent czuje, że jest w bardzo trudnym miejscu. Lepiej powiedzieć: „widzę, że jest ci ciężko”, „widzę, ile wysiłku w to wkładasz”, „widzę, że dajesz z siebie wszystko”. Ważne, by nie deprecjonować doświadczeń pacjenta. Jeśli mówi, że coś przeżywa, trzeba mu uwierzyć.

A co z motywacją do pracy nad powrotem do zdrowia? Da się ją wzmacniać?

Motywacja jest niezwykle ważna, ale musi choć trochę wypływać z pacjenta - nie da się jej narzucić z zewnątrz. Możemy jednak pomagać ją wzmacniać. W pracy zwracamy uwagę na małe postępy i pomagamy pacjentowi je zauważać. Wspólnie wyznaczamy realistyczne, osiągalne cele, co sprzyja odbudowie poczucia sprawczości. Warto też pamiętać, że spadki motywacji są naturalne – szczególnie w dłuższym procesie rehabilitacji, kiedy postępy bywają mniej widoczne.

Co powiedziałaby pani osobom przechodzącym trudną rehabilitację, czy to w szpitalu w Krzeszowicach, czy już w domu?

Żeby pozwoliły sobie na trudne emocje i nie bały się szukać wsparcia. To może być psycholog, psychoterapeuta, psychiatra, ale też rodzina, przyjaciel, ktoś bliski. W wymagającym procesie rehabilitacji korzystanie z pomocy innych często realnie wspiera zdrowienie i adaptację do nowej sytuacji życiowej.