Rehabilitacja ratuje serce i przedłuża życie

Zawał serca wciąż wielu pacjentom kojarzy się z nagłym incydentem, po którym wystarczy wyjść ze szpitala i „oszczędzać się”. Tymczasem, jak podkreśla Maria Kosno, kardiolog w Małopolskim Szpitalu Rehabilitacyjnym w Krzeszowicach, prawdziwa walka o zdrowie zaczyna się później: podczas rehabilitacji i zmiany stylu życia. 

Zacznijmy od podstaw. Czym właściwie różni się zawał serca od udaru mózgu?

Samo słowo „zawał” oznacza martwicę części narządu. Może więc być zawał serca, ale może też być zawał mózgu, płuca, nerki czy jelita. W potocznym języku zawał mózgu i udar mózgu traktowane są właściwie tak samo. Ja jako kardiolog zajmuję się przede wszystkim sercem, choć oczywiście udar może być powikłaniem choroby kardiologicznej.

Jakich objawów nie powinniśmy bagatelizować?

Przede wszystkim wszystkiego, co jest nowe i wyraźnie inne niż dotąd. Niepokojące bóle w klatce piersiowej, duszność, szybkie męczenie się, zawroty głowy, przypadkowo stwierdzone wysokie ciśnienie, podwyższony cukier. Bardzo często ludzie tłumaczą sobie duszność wiekiem, mówią: „to PESEL”. A to może być sygnał poważnej choroby serca. Nie wolno też lekceważyć nadmiernego pragnienia, zmian skórnych czy objawów mogących świadczyć o cukrzycy albo problemach z nerkami. Jeśli organizm daje sygnał, że coś się zmieniło, trzeba to sprawdzić.

Czy czas w przypadku zawału naprawdę ma aż tak wielkie znaczenie?

Ogromne. Najlepsze efekty mamy wtedy, gdy pacjent trafi do szpitala w ciągu dwóch godzin od incydentu. Wtedy jest szansa, że uszkodzenie mięśnia sercowego będzie minimalne albo nie zostawi trwałego śladu. Im później pacjent zgłasza się po pomoc, tym większe ryzyko nieodwracalnych zmian, niewydolności serca czy groźnych zaburzeń rytmu. Podobnie jest przy udarze mózgu - szybka interwencja daje szansę na ograniczenie uszkodzeń. W takich sytuacjach naprawdę liczy się każda minuta.

Co jest najważniejszym celem leczenia w pierwszych godzinach po zawale?

Udrożnienie zamkniętego naczynia wieńcowego, żeby krew mogła znowu dopłynąć do mięśnia sercowego. Robi się to farmakologicznie albo mechanicznie przez zabieg poszerzenia naczynia i założenie stentu. Ale to nie kończy sprawy. Po leczeniu ostrej fazy zaczyna się kolejny bardzo ważny etap, czyli rehabilitacja.

Wiele osób myśli, że rehabilitacja kardiologiczna dotyczy tylko pacjentów po zawale.

A to nieprawda. Obejmuje również osoby z innymi schorzeniami sercowo-naczyniowymi, między innymi z nadciśnieniem, cukrzycą, niewydolnością serca czy obniżoną funkcją nerek. To są pacjenci obciążeni wysokim ryzykiem i oni także powinni korzystać z rehabilitacji.

Jak dziś wygląda taka rehabilitacja?

Zupełnie inaczej niż kiedyś. Dawniej pacjent po zawale leżał w łóżku przez siedem dni i był bardzo ostrożnie uruchamiany. Dzisiaj wiemy, że im wcześniej zaczniemy rehabilitację, tym lepiej. Mamy trzy etapy: pierwszy szpitalny, drugi wczesny poszpitalny i trzeci - przewlekły, który może być prowadzony cyklicznie nawet przez całe życie. W rehabilitacji nie chodzi tylko o „pokręcenie na rowerku”. To jest cały program. 

Co wchodzi w jego skład? Proszę powiedzieć na przykładzie Małopolskiego Szpitala Rehabilitacyjnego w Krzeszowicach, w którym, taka rehabilitacja kardiologiczna jest prowadzona. 

Jednym z najważniejszych jej zadań jest bezpośrednia obserwacja przez rehabilitanta bezpieczeństwa stosowanych obciążeń oraz monitoring zapisu Ekg i ciśnienia podczas treningu interwałowego. Wówczas pacjent poznaje granicę swoich bezpiecznych dla życia wysiłków. 

Istotnym elementem programu rehabilitacji jest edukacja: co to znaczy zacząć prowadzić zdrowy tryb życia poprzez zmianę złych nawyków żywienia i pozbycia się nałogów, czym jest dieta śródziemnomorska, zdrowy sen, dlaczego konieczny jest ruch. Do tego dochodzą porady psychologa, edukacja pielęgniarska, nauka prawidłowego mierzenia ciśnienia, kontroli masy ciała, a także badania kontrolne, takie jak echo serca czy holter.

Również ważna i dobra jest wymiana doświadczeń między pacjentami, szczególnie między tymi, którzy uczestniczą po raz pierwszy w takiej rehabilitacji a tymi, którzy są już kolejny raz i widzą efekty jej systematycznej kontynuacji. 

Czy rehabilitacja naprawdę daje wymierne efekty?

Tak, i to bardzo wyraźne. Badania pokazują, że rehabilitacja kardiologiczna obniża śmiertelność o 20-26 procent w porównaniu z osobami, które z niej nie korzystają. To ogromna różnica. Pacjenci rehabilitowani rzadziej wracają z kolejnymi incydentami, dłużej zachowują sprawność i po prostu żyją lepiej.

Skoro korzyści są tak duże, dlaczego część pacjentów nadal z niej nie korzysta?

Często brakuje świadomości. Niektórzy myślą, że skoro wyszli ze szpitala, to problem się skończył. Inni nie chcą poświęcić czasu, bo wydaje im się, że sami „jakoś sobie poradzą”. Tymczasem rehabilitacja uczy systematyczności, daje wiedzę, oswaja lęk i pozwala pacjentowi zrozumieć własną chorobę. Z moich obserwacji wynika, że wielu chorych, którzy na początku nie chcieli przyjść, później sami proszą o kolejne skierowanie, bo widzą efekty.

Podkreśla pani rolę systematyczności. Dlaczego jest aż tak ważna?

Bo po zawale nie wystarczy jednorazowy wysiłek. Trzeba regularnie przyjmować leki, kontrolować ciśnienie, cukier, wagę, ruszać się i pracować nad czynnikami, które doprowadziły do choroby. U jednego będzie to palenie, u drugiego stres, u innego nieleczona cukrzyca czy wysoki poziom cholesterolu. Jeśli pacjent niczego nie zmieni, choroba wróci.

A psychika?

Podstawowa sprawa. Pacjent musi chcieć żyć, dbać o siebie, mieć cel. Po zawale wielu ludzi się boi, zamyka, traci motywację. Właśnie dlatego potrzebna jest rozmowa, wsparcie psychologa i mądre wsparcie bliskich. Nie chodzi o litość ani o straszenie, ale o świadomość i codzienne towarzyszenie w zmianie nawyków.

Co powiedziałaby Pani na koniec pacjentom i ich rodzinom?

Żeby nie bagatelizowali objawów i nie odkładali pomocy na później. A jeśli incydent już się wydarzył, żeby potraktowali rehabilitację nie jako dodatek, ale jako część leczenia. Bo po zawale naprawdę można wrócić do dobrego życia, ale pod warunkiem, że człowiek zacznie o to życie systematycznie dbać.