Nie masz konta? Zarejestruj się

Chrzanów

Car Borys - miłośnik fablokowskich lokomotyw

25.06.2024 12:00 | 0 komentarzy | 2 813 odsłony | Mariusz Paździora

Z ARCHIWUM TYGODNIKA „PRZEŁOM". W tym roku minęła 130. rocznica urodzin cara Borysa III. Bułgarski monarcha był nie tylko zamiłowanym maszynistą z uprawnieniami, ale na dodatek sam prowadził fablokowskie lokomotywy, które jego kraj importował w latach 30., kiedy maszyniści cieszyli się taką samą estymą jak dzisiaj piloci.

0
Car Borys - miłośnik fablokowskich lokomotyw
Car Borys III, Wikimedia Commons, domena publiczna, fotografia ze zbiorów Bułgarskiego Archiwum Państwowego
Wiesz coś więcej na ten temat? Napisz do nas

Borys III był pierworodnym synem księcia Bułgarii Ferdynanda I z dynastii sasko-kobursko-gotajskiej i księżniczki Marii Ludwiki parmeńskiej (siostry ks. Zyty, od 1916 roku cesarzowej Austrii i królowej Galicji).

Urodził się w Sofii 30 stycznia 1894 roku. Kiedy miał dwa lata jego ojciec, z powodów politycznych, przeszedł z katolicyzmu na prawosławie, co wywołało niesmak zarówno na dworach austriackim i papieskim, jak i u samej żony Ferdynanda I, która odmówiła porzucenia katolicyzmu.

Borys ukończył edukację na poziomie średnim w szkole pałacowej, a następnie został kadetem Szkoły Wojskowej w Sofii. Jego ojciec przyjął w 1908 roku tytuł cara Bułgarów, a Borys został następcą tronu. Wkrótce po ukończeniu Szkoły Wojskowej miał też okazję do odbycia praktyki frontowej podczas dwóch wojen bałkańskich (1912, 1913), w których uczestniczyła Bułgaria.

Podczas I wojny światowej był oficerem łącznikowym w Sztabie Generalnym na froncie macedońskim. W 1916 roku uzyskał stopień pułkownika, a następnie służył w Sztabie Generalnym na froncie rumuńskim. Bułgaria opowiedziała się w Wielkiej Wojnie po stronie państw centralnych i wraz z nimi konflikt ten przegrała, kapitulując we wrześniu 1918 roku. Ferdynand I został zmuszony przez aliantów do abdykacji, a tron bułgarski objął w październiku 1918 roku jego syn Borys.

Panowanie Borysa III przypadło na wyjątkowo trudne lata, kiedy pokonana w wojnie Bułgaria musiała zmagać się z problemami gospodarczymi oraz terrorem komunistów, usiłujących zanarchizować kraj, obalić monarchię i przejąć władzę.

W 1925 roku komuniści dokonali zamachu na orszak królewski w przełęczy Arbakonak, jednak nie udało się im zamordować Borysa III. Próbę królobójstwa ponowili w dwa dni później, dokonując zamachu bombowego w sofijskiej cerkwi Sweta Nedela, gdzie zginęło 150 niewinnych osób, a 500 odniosło rany. Komuniści nie wiedzieli jednak, że Borys III zrezygnował z uczestnictwa w nabożeństwie żałobnym w świątyni, by wziąć udział w pogrzebie ofiar komunistycznego zamachu w przełęczy Arbakonak.

25 października 1930 roku Borys III poślubił w Asyżu córkę króla Włoch Wiktora Emanuela III, księżniczkę Joannę, z którą doczekał się dwojga potomstwa: przyszłego cara Bułgarów Symeona II i księżniczki Marii Ludwiki.

Borys III był pasjonatem kolejnictwa, zdobył uprawnienia maszynisty i chętnie zajmował się prowadzeniem lokomotyw, m.in. słynnego Orient Expressu, którym kierował na bułgarskim odcinku trasy tego pociągu. Monarcha zainteresował się produktami chrzanowskiego Fabloku, z którym Bułgaria zawarła kontrakt na zakup lokomotyw dla swoich kolei.

Fablok wyprodukował dla nich parowóz pospieszny 1-4-1, który jako pierwszy w Bułgarii prowadził sam car Borys III. Fabryka otrzymała specjalne podziękowanie od rządu bułgarskiego za perfekcyjnie wykonane lokomotywy. Borys III został sportretowany w roli maszynisty fablokowskiego parowozu na bułgarskim znaczku pocztowym za 7 lewów wydanym w 1939 roku z okazji 50-lecia kolei bułgarskich (1938). Chrzanowska lokomotywa została ukazana na innym znaczku z tej serii, o nominale 2 lewów, o czym donosił przedwojenny polski tygodnik „Rola".

Zamiłowanie bułgarskiego władcy do prowadzenia parowozów uczyniło zeń bohatera anegdoty przytoczonej przez „Gazetę Lwowską" w 1930 roku: pewnego razu car i jego brat, książę Cyryl (zamordowany przez komunistów w 1945 roku) prowadzili lokomotywę z Sofii do miasta Plewen. Kiedy dotarli na miejsce z niewielkim opóźnieniem, zgodnie z przepisami zameldowali się umorusani w biurze kontrolera ruchu. Ten - nie rozpoznawszy swojego władcy i jego brata - soczystym językiem udzielił im reprymendy za opóźnienie pociągu. Kiedy tożsamość maszynisty i palacza wyszła na jaw, kontroler ruchu omal nie zemdlał z wrażenia!

Car Borys III miał i inne związki z Polską: w 1930 roku wizytował obóz polskich harcerzy w nadmorskim kurorcie Święty Konstantyn k. Warny, a w sierpniu 1935 roku dokonał otwarcia Mauzoleum Władysława Warneńczyka w Warnie. Był także odznaczony Orderem Orła Białego (1927).

Druga wojna światowa była okresem ciężkiej próby dla Borysa III który, by uchronić swój kraj od niemieckiej okupacji, musiał przystać na sojusz z III Rzeszą, jednak odmówił wypowiedzenia wojny ZSRS i wysłania armii bułgarskiej na front wschodni. Odmówił także wydania Niemcom bułgarskich Żydów.

W sierpniu 1943 roku doszło do burzliwego spotkania Borysa III z Hitlerem, który kategorycznie zażądał udziału Bułgarii w wojnie z ZSRS i wydania bułgarskich Żydów. Borys III odmówił, a wkrótce po powrocie do Sofii niespodziewanie zmarł, mając zaledwie 49 lat.

Wielu historyków uważa, iż car został otruty na rozkaz Hitlera trucizną działającą z opóźnieniem. Borys III został pogrzebany w górskim klasztorze Riła, ale nie dane mu było spoczywać tam w spokoju: komuniści, którzy w drodze przewrotu opanowali rządy w Bułgarii po wejściu armii sowieckiej w 1944 roku, z nienawiści do cara sprofanowali jego grób: zwłoki monarchy zostały wykopane, zbezczeszczone i wyrzucone w nieznanym miejscu.

Dzisiaj w grobowcu monarchy spoczywa jedynie urna z jego sercem. Syn Borysa, Symeon II, który objął tron po śmierci ojca mając zaledwie 6 lat, musiał w 1946 roku wraz ze swą matką królową Joanną, salwować się ucieczką z opanowanego przez komunistów kraju. Powrócił do ojczyzny po półwieczu (1996) i w latach 2001-2005 piastował stanowisko premiera Bułgarii.

Archiwum Przełomu nr 15/2024