Polszczyzna łatwizna (113)

Polszczyzna łatwizna (113)

Dzisiaj chcę skupić Państwa uwagę na dość osobliwej pisowni wyrazu cappuccino i nazwy Księga Guinnessa. Otóż jest ona osobliwa dlatego, że formy cappuccino i Guinness zawierają po dwie podwojone litery (geminaty): pp, cc oraz nn, ss, i jeśli się o tym nie wie, łatwo o popełnienie błędu, czyli pominięcie jednej z nich i pisanie cappucino lub capuccino oraz Guinnes lub Guiness (zdarza się to niezwykle często).

Trzeba zaznaczyć, że ciągle nie wchodzi w rachubę polonizacja graficzna omawianych wyrazów. W wypadku cappuccino nie wiadomo, jak by bowiem miał wyglądać polski odpowiednik: kapucino (adaptacja wzrokowa) czy kapuczino (adaptacja wymawianiowa)?
Podobna trudność dotyczy wyrazu Guinness będącego nazwą własną. Gdyby go spolszczyć (pod wpływem wymowy) na Gines, ów zapis za bardzo by odbiegał od oryginału, a na dodatek stałby się niejednoznaczny (mógłby przywoływać inne nazwisko, np. francuskie, pisane jako Gines, wymawiane [Żin]). Obecnie dominuje w adaptacji zapożyczeń tendencja, żeby nazwy własne i nazwiska pozostawiać w postaci oryginalnej.

Słowo cappuccino, choć wymawia się [kapuczino], a więc z jedną głoską p i sylabą czi-, musi być zapisywane właśnie tak: z dwoma p i dwoma c. Tymczasem niektórzy o tym nie wiedzą i opuszczają jedno c, pisząc niepoprawnie cappucino. Taka forma trafiła nawet do Wieży Babel. Słownika wyrazów obcych nie tylko dla gimnazjalistów Radosława Pawelca (Warszawa 1999, s. 78). Kto ma tę książkę w domu albo może ją wypożyczyć z biblioteki, powinien natychmiast poprawić tam błędne cappucino na cappuccino...
Jak wiadomo, chodzi o specjalnie przyrządzaną kawę (na włoski sposób) z bitą śmietaną lub mleczkiem i czekoladą. Nazwa cappuccino wywodzi się od włoskiego wyrazu cappuccio `kaptur `. Jest to więc niejako kawa koloru habitu kapucynów - mnichów, którzy noszą długie kaptury.

Cappuccino to rzeczownik nieodmienny rodzaju nijakiego (teoretycznie dałoby się go jednak deklinować jak multikino, czyli: cappuccina, cappuccinu, z cappuccinem, o cappuccinie), ale dopuszcza się też formę żeńską (ta) cappuccino, ponieważ użytkownicy polszczyzny mają zakodowane w pamięci, że chodzi o kawę (skoro ta kawa, to i ta cappuccino). Dlatego można powiedzieć bądź napisać: "Piłam, piłem pyszne cappuccino" lub "Piłam, piłem pyszną cappuccino". Częściej jednak pojawia się w obiegu forma (to) cappuccino.
Słowo to może również spełniać funkcję przymiotnika. Wyrażenie lody cappuccino oznacza `lody mające smak kawy cappuccino`, a legginsy cappuccino - `legginsy w kolorze kawy cappuccino`.

Teraz o nazwie Księga rekordów Guinnessa, będącej tłumaczeniem angielskiego Guinness Book of Records. Dawniej były to Światowe Rekordy Guinnessa (ang. Guinness World Records) i Księga Światowych Rekordów Guinnessa (ang. Guinness Book of World Records). Potocznie mówi się krócej - Księga Guinnessa.

To informator wydawany na całym świecie od 1955 r. (corocznie) przez właścicieli browaru w Irlandii, rodzinę Guinnessów, zawierający udokumentowane rekordy świata. Początkowo miały to być jedynie lekkie, śmieszne, a czasem sensacyjne opowiastki bywalców piwiarni, spisywane na własny użytek. W końcu zrobiło się z tego niecodzienne, prestiżowe wydawnictwo.
Czasem bywa i tak, że jakaś obcojęzyczna nazwa zawiera aż trzy geminaty. Nosi ją na przykład najdłuższa rzeka Ameryki Północnej (3778 km) i jedna z czterech najdłuższych rzek świata (obok Nilu, Jangcy i Amazonki), czyli Mississippi (ang. Mississippi River). Jak widać, owa nazwa zawiera dwa razy podwojone litery s i raz p. Nasi kodyfikatorzy ortografii postanowili to jednak uprościć i w tym słowie zostawili wyłącznie pierwsze ss. Dlatego piszemy Missisipi.

Ciekawe, że nie postąpiono tak z nazwami amerykańskich miast Tennessee i Massachusetts, zawierającymi odpowiednio trzy geminaty (nn, ss, ee) i dwie (ss, tt). Ciągle piszemy je tak jak w oryginale...

Dodam, że na spolszczenie graficzne mogą liczyć wyłącznie wyrazy zapożyczone mające jedną parę spółgłosek podwojonych. Dzieje się tak np. ze słowami banner (`reklama jakiejś firmy umieszczona, np. na budynkach lub zawieszona między nimi`), syllabus (`program nauki danego przedmiotu na uczelniach`) czy bestseller (`książka sprzedawana w wielkich nakładach`). Pisze się już baner, sylabus i bestseler. Zredukowanie geminat nn, ll do pojedynczych n i l z nich nie wpływa bowiem ani na odbiegnięcie za daleko od postaci graficznej oryginału, ani na wymowę.

Maciej Malinowski
Autor jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną?"

Przełom nr 35 (1005) 31.8.2011