Polszczyzna łatwizna (116)

Polszczyzna łatwizna (116)

Nie warto brać przykładu z niektórych sprawozdawców sportowych - zarówno tych telewizyjnych, jak i radiowych - a także dziennikarzy prasowych, którzy mówią bądź piszą: Obrońca wybił piłkę w  a u t; Drużyna g r a  jutro ważny m e c z; Zespół był w dobrej d y s p o z y c j i  czy Widzew Łódź zanotował z w y c i ę s t w o  z  Lechem Poznań.

Sformułowania w aut; gra mecz; był w dobrej dyspozycji; zwycięstwo z... są niestety tak rozpowszechnione, że w pierwszej chwili trudno dostrzec w nich jakieś uchybienia. Używają ich prawie na co dzień sprawozdawcy i komentatorzy sportowi, a za nimi wszyscy inni (np. kibice). Tymczasem zawierają błędy. Spróbuję to Państwu wytłumaczyć...

Otóż obrońca musi wybić piłkę zawsze na aut, gdyż słowo aut (z ang. out `z zewnątrz, poza`) to `przestrzeń poza boiskiem czy kortem`. Proszę zajrzeć do Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją prof. Andrzeja Markowskiego (Warszawa 2004, s. 44), żeby się o tym przekonać. Czytamy tam: aut [wym. au-t, a nie: a-u-t], np. Wybić piłkę na aut (nie: w aut); Odbić piłkę z autu.
Zauważmy, że kiedy piłka wychodzi na aut, to trafia gdzieś poza linię końcową lub boczną boiska czy kortu, ale nie jest to jakieś konkretne, określone, wyznaczone miejsce, tylko przestrzeń. Piłka wyszła na aut - tylko tak jest poprawnie. Tak samo mówi się i pisze, że piłka była na aucie (a nie: w aucie!, ależby to dziwnie brzmiało...).

Może jednak piłka trafić w aut (czyli jakieś miejsce poza linią boczną lub końcową) i w tym wypadku jest to zwrot jak najbardziej poprawny, gdyż z czasownikiem trafiać, trafić łączy się właśnie przyimek w. Błędne powiedzenie wychodzić w aut bierze się z pewnością z nieodróżniania składni obydwu zwrotów, czyli wychodzić na aut i trafić w aut, i mylenia jednego z drugim.
Co do meczu, to trzeba wiedzieć, że mecz zawsze się rozgrywa, a nie gra. Grać można dobrze, źle, ale mecz, spotkanie po prostu się z kimś rozgrywa. Niewątpliwie błędna konstrukcja grać mecz powstała ze skrzyżowania zwrotów grać dobrze, źle i rozegrać mecz. Jest tak rozpowszechniona, że niektórzy językoznawcy zaaprobowali ją już w języku potocznym. Niestety, trafia także do języka sportowego pisanego (do tekstów gazetowych i w internetu) i to należy zganić.

Sporo kłopotu komentatorom sportowym sprawia również czasownik dysponować, który znaczy `mieć do dyspozycji, rozporządzać czymś według uznania` lub `wydawać polecenia`. Nie uzmysławiają sobie oni, że dysponuje się zwykle (czyli `rozporządza` pieniędzmi, majątkiem, i nagminnie posługują się tym czasownikiem w kontekście ktoś dysponuje pewnością siebie, dużą inteligencją albo że piłkarz dysponuje mocnym strzałem z lewej nogi. Tak nie należy mówić. Pewność siebie, dużą inteligencję, dobrą kondycję czy mocny strzał z lewej nogi można mieć, można się tymi przymiotami odznaczać, ale nie dysponować nimi.

Za uchybienie uważa się także mówienie i pisanie, że cały zespół był w dobrej dyspozycji. Dyspozycja nie jest w starannej polszczyźnie synonimem wyrazów forma, kondycja, jak mniemają niektórzy. Rzeczownik ten znaczy `zarządzenie, polecenie, wskazówkę` albo `skłonność do chorób lub stanów psychicznych` (Uniwersalny słownik języka polskiego PWN podaje ponadto, że dyspozycja to także `zdolności, predyspozycje człowieka, talent w jakiejś dziedzinie`).

Tak więc piłkarz może mieć dyspozycje do grania w zespole na jakiejś pozycji, nie może być natomiast w dobrej dyspozycji. Nie ma za to uchybienia w sformułowaniu był dobrze dysponowany, bo przymiotnika tego używa się na określenie kogoś `będącego w dobrym stanie fizycznym`.

Znowu proszę zajrzeć do Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN (s. 217). Znajdą tam Państwo wyjaśnienie: Dyspozycja - słowo nadużywane w tekstach sportowych, niepoprawne w zwrocie Wykazać się najlepszą dyspozycją. Poprawnie: Być wyjątkowo dysponowanym. Zamiast: Zawodnicy są w dobrej dyspozycji lepiej mówić i pisać: Zawodnicy są w dobrej formie, mają dobrą kondycję.
Wreszcie przykład ostatni. Proszę zapamiętać, że zwycięstwo odnosi się nad kimś, a nie: z kimś, a więc że poprawnie jest: Widzew Łódź zanotował zwycięstwo nad Lechem Poznań: Zwycięstwo Wisły Kraków nad Skonto Ryga.
I w tym wypadku niektórym osobnikom (mam na myśli rzecz jasna sprawozdawców sportowych) mylą się dwa wyrażenia: jak najbardziej poprawne wygrana z kimś i niepoprawne zwycięstwo z kimś. Wygrywa się z kim, ale zwycięstwo odnosi się zawsze nad kimś, a nie: z kimś...

Przy okazji dwa słowa o nazwie drużyny piłkarskiej ze Szkocji Celtic Glasgow. Otóż owa nazwa sprawia spory kłopot ortograficzny. Jak wiemy, jej pierwszy człon zapisuje się przez c, a wymawia [Celtik], tyle że z... jednym wyjątkiem. W narzędniku pojawia się zapis z Celtikiem (przez -k), gdyż narzędnik ma tę właściwość, że zmiękcza wygłosową spółgłoskę c, która przechodzi w miękkie k (-kiem).
Gdyby się pisało z Celticiem, wówczas ktoś mógłby to odczytać jako z [Celtićiem]. Nie ma natomiast kłopotu w pozostałych przypadkach, pisze się Celtic, Celticowi, o Celticu (choć czyta z głoską k). Dlaczego jednak w gazetach widuję nagminnie tytuły: Do Celtiku przeszedł gracz ten a ten; Celtikowi zabrakło kilku minut do zwycięstwa; O grze Celtiku lepiej nie mówić..., czyli z literą k zamiast c?

Maciej Malinowski
Autor jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną?"
Przełom nr 38 (1008) 21.09.2011