Polszczyzna łatwizna (122)

Polszczyzna łatwizna (122)
Jak wiadomo, według niektórych wierzeń religijnych, piekło jest miejscem mąk (poprawnie mówi się męka, ale w dopełniaczu l. mnogiej: tych mąk, a nie męk), w którym przebywają dusze zmarłych, skazane na wieczne potępienie. Zazwyczaj piekło znajduje się pod ziemią, a dusze potępionych smażą się w nim w ogniu. Mówi się często Twoja dusza będzie się smażyć w piekle albo Będziesz się smażył w piekle.

Ponadto piekłem nazywa się przenośnie `sytuację, wydarzenie lub miejsce bardzo nieprzyjemne i przysparzające cierpienia`, a także różne `kłótnie, wrzaski, awantury`.

Warto wiedzieć, że mamy do czynienia z wyrazem bardzo starym, znanym już w II połowie XV wieku, tylko że wtedy występującym w innej postaci niż dzisiaj. Mówiono nie (to) piekło, tylko... (ten) pkieł.

Forma pkieł wywodziła się w prasłowiańskiego słowa p?k?l? i oznaczała `kocioł do warzenia smoły drzewnej dla zagęszczenia jej przez odparowanie nadmiaru wody` (podaję za Słownikiem etymologicznym języka polskiego PWN prof. Andrzeja Bańkowskiego, Warszawa 2000, t. II, s. 549). Dlatego później zaczęto przenośnie nazywać tak `miejsce przebywania dusz skazanych na wieczne potępienie, przedstawianych jako smażących się w smole`.

Zapamiętajmy, że nie należy nigdy łączyć wyrazu piekło z czasownikiem piec; etymologicznie obydwa słowa nie mają ze sobą nic wspólnego, chociaż czasem mówi się będziesz się piekł w piekle.

A zatem pierwotnie było w obiegu słowo (ten) pkieł i przymiotnik pkielny, a nie jak dziś piekło i piekielny. W starych tekstach języka polskiego znajdziemy takie określenia jak boleści pkielne, wrota pkielne czy ręka piekielna zastąpione współcześnie przez wyrażenia boleści piekielne, wrota piekielne, ręka piekielna.

Dlaczego w takim razie formami poprawnymi są teraz rzeczownik piekło i przymiotnik piekielny? - mogą Państwo zapytać.
Otóż dlatego - odpowiadam - że (ten) pkieł przyjmował w odmianie formy z początkowym pie-: D. (tego) piekła, C. (temu) piekłu, N. (z tym) piekłem, Ms. (o tym) piekle, które tak oddziaływały na postać mianownika, że w końcu i ona otrzymała brzmienie (ten) piekieł.

Jednak i (ten) piekieł nie utrzymał się długo, zmieniono go ostatecznie na (to) piekło, czyli powstał twór rodzaju nijakiego. Stało się to pod wpływem rzeczownika rodzaju nijakiego (to) niebo, które często występuje w parze z piekłem.
Na wyraz piekło natrafiamy w wielu wyrażeniach i frazeologizmach.

Mówi się np. tłuc się jak marek po piekle, czyli `hałasować, chodzić po mieszkaniu w nocy, zwłaszcza gdy wszyscy śpią`, a także `chodzić tam i z powrotem, krążyć bez celu pod wpływem niepokoju lub podniecenia`. Słowo marek (albo mara) to inaczej `dusza pokutująca, potępieniec` i dlatego pisze się je małą literą. Obecne jest zresztą w innym wyrażeniu - nocny marek często błędnie zapisywanym jako nocny Marek. Nazywa się tak kogoś, kto `kto późno się kładzie się spać, kto pracuje w nocy, a nierzadko przeszkadza w odpoczynku innym domownikom`. To, że marek występuje tu jako rzeczownik pospolity, znajduje odbicie także w l. mnogiej: mówimy i piszemy nocny marek, nocne marki, a nie: nocny Marek, nocni Markowie.

Długą tradycję mają też inne powiedzenia, np. wstąpił do piekieł, po drodze mu było, czyli `niepotrzebnie naddał drogi, poszedł okrężną drogą`, ciekawość to pierwszy stopień do piekła (interesowanie się nie swoimi sprawami może prowadzić do przykrych skutków) czy dobrymi chęciami piekło wybrukowane (tzn. `zamiary i pragnienia nie starczą do osiągnięcia celu, potrzebne jest skuteczne działanie`).
Mówi się ponadto, że jakaś osoba lub rzecz są z piekła rodem, jeśli jest zła i odrażająca, np. Pomysł na biznes był z piekła rodem albo Sąsiadka spod piątki to istna baba z piekła rodem. Czasem można pójść za kimś do piekła, co oznacza, że jesteśmy gotowi zrobić dla niego wszystko (np. Do piekła by za nią poszedł, tak bardzo ją kochał). Zdarza się również, że pomstujemy: Niech cię piekło pochłonie lub bodajbyś z piekła nie wyszedł!

Maciej Malinowski
Autor jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną?"

Przełom nr 45 (1015) 9.11.2011