POLSZCZYZNA ŁATWIZNA (125)

POLSZCZYZNA ŁATWIZNA (125)

Jak nazywa się osad atmosferyczny o srebrzystobiałej barwie w postaci charakterystycznie ułożonych lodowych igiełek,
pojawiający się zwykle wczesnym rankiem na wyziębionych gałęziach drzew, na przewodach napowietrznych linii
elektroenergetycznych, na ogrodzeniach czy płotach, kiedy na dworze jest zimno, ale nie spadł jeszcze śnieg?
Oczywiście, że szron. Jest jednak i druga nazwa: szadź albo sadź. Częściej bywa w użyciu ta druga i niektórzy łączą ją
z czasownikiem osadzać się (`powodować tworzenie się osadów`) i z rzeczownikiem osad. Ale to nieprawda... Wyrazy sadź
oraz osadzać się i osad, choć brzmieniowo podobne, etymologicznie są od siebie bardzo odległe.
Powinno się mówić i pisać szadź (z początkowym sz), gdyż słowo to wywodzi się od staropolskiego przymiotnika szady
`szary, siwy`. W dawnej polszczyźnie istniał jeszcze jeden przymiotnik na oznaczenie koloru powstałego ze zmieszania
białego z czarnym - szedziwy. Nasi przodkowie mówili np. wilcy szedziwi (czyli `wilki siwe, szare`) czy gałęzie szedziwe
(inaczej `gałęzie okryte szadzią, tzn. szronem, osadem lodowym powstałym z zamarzniętej mgły`).
Jak widać, istniały kiedyś w polszczyźnie wyrazy szady, szedziwy i szadź tworzące jedną rodzinę. Skąd się zatem wzięła
owa nieszczęsna sadź?

Powstała w wyniku zjawiska zwanego mazurzeniem. Zdarzało się, że nasi przodkowie mieszkający na wsi wymawiali jakiś
wyraz zaczynający się od sz- tak, jakby zawierał on głoskę s- (np. syja zamiast szyja, sum zamiast szum). To właśnie
spotkało formę szadź. Trudno powiedzieć, dlaczego językoznawcy nie postawili przed laty wyłącznie na nią, tylko
dopuścili do użycia oboczną, gwarową formę sadź (dziś słowniki podają, że poprawnie jest i szadź, i sadź).
Nie doczekał natomiast naszych czasów przymiotnik szedziwy. Zastąpiono go podwójnie niepoprawną formą sędziwy, tzn. z s
zamiast sz i ę zamiast e. Zaczęto jej w pewnym momencie dziejów polszczyzny używać w odniesieniu do koloru włosów
starszych ludzi, a następnie w ogóle do ich wyglądu i wieku. Jednak szybko ją "zmodyfikowano" na szędziwy (z samogłoską
nosową ę), gdyż uznano, że owo e jest pochodzenia gwarowego (w gwarze np. słowo będę brzmi jak bede).
Na tym nie koniec. Ponieważ głoskę s wymawiano nieraz jak sz (np. mówiono u nasz zamiast u nas), przestraszono się, że
również słowo szędziwy jest gwarowe i zmieniono je na sędziwy. Dzisiaj w słownikach znajdziemy wyłącznie ów
nieuzasadniony słowotwórczo przymiotnik sędziwy odnoszący się do człowieka starszego wiekiem, dostojnego, godnego
szacunku.
Maciej Malinowski
Autor jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język
polski" i "Co z tą polszczyzną?"

Przełom nr 47 (1017) 23.11.2011