Polszczyzna łatwizna

Polszczyzna łatwizna

W polszczyźnie tak się czasem dzieje, że zmiana jednej głoski w wyrazie kompletnie wypacza jego sens. Przyjrzyjmy się parze przymiotników "efektowny" i "efektywny".

Jak widać, są one brzmieniowo bardzo podobne, ich członem zasadniczym jest efekt- (od łac. effectus `wykonanie, skutek`), tylko że w pierwszym słowie występuje litera o, a w drugim litera y (efekt-owny, efekt-ywny).
Z tego powodu nie wolno tych wyrazów mylić i broń Boże używać jednego zamiast drugiego (a zdarza się to bardzo często, np. czytam, że drużyna grała bardzo efektownie, wygrała aż 6-0; powinno być ...grała bardzo efektywnie albo skutecznie, wygrała aż 6-0; czasem gra się efektownie, ale... przegrywa).

Zapamiętajmy definicję omawianych słów:
- efektowny to `zwracający na siebie uwagę oryginalnością, finezją, pięknem, obliczony na wywołanie wrażenia, zaintrygowanie odbiorcy`;
- efektywny to `taki, który przynosi spodziewane, dobre wyniki, zamierzone rezultaty, wydajny, skuteczny, rzeczywisty prawdziwy`.

A zatem efektowna może być czyjaś sukienka bądź uroda kogoś, efektowny może być czyjś strój, a efektowne - zagranie piłkarza na boisku bądź zakończenie utworu. Efektywna zaś bywa praca, produkcja w fabryce, a czasem efektywny jest pracownik albo czas pracy (tzn. `rzeczywisty, postojów, przerw itd.`).

Nie popełnimy nigdy uchybienia, jeśli przymiotnik "efektowny" będziemy łączyć z rzeczownikiem "efekt" w znaczeniu `wywoływanie wrażenia`, a przymiotnik "efektywny" z rzeczownikiem "efekt" w jego drugiej definicji `rezultat, wynik, skutek czegoś`.
Nieraz w ogóle lepiej zrezygnować ze słowa "efektywny", które upowszechniło się pod wpływem obcojęzycznych form niem. effektiv, ang. effective i fr. effectif (wszystkie z kolei od łac. effectivus `skuteczny`). Zamiast pomoc była za mało efektywna lepiej powiedzieć pomoc była za mało wydajna, skuteczna.

Dodam, że od słowa "efektywny" powstał rzeczownik "efektywność" (`wydajność, skuteczność, sprawność`), a od słowa efektowny - efektowność (np. efektowność stylu).

W polszczyźnie istnieje również przymiotnik "efekciarski", który ma znaczenie podobne do "efektowny", jednak jest od niego bardziej nacechowany stylistycznie (tzn. nadaje się jedynie do użycia potocznego). Mówi się czasem: Jej sposób mówienia był efekciarski, czyli obliczony wyłącznie na wywarcie wrażenia na słuchaczach.
***
Teraz o pochodzeniu nazwy pewnego bardzo starego warzywa, jakim jest "burak" (mam na myśli buraka ćwikłowego).
"Burak" nie jest słowem polskim, zapożyczyliśmy je ze starołacińskiego wyrazu borrago, który w języku włoskim miał brzmienie borragine i w skróconej nieco postaci trafił do dawnej polszczyzny.

Początkowo nasi przodkowie nie mówili i nie pisali "burak", tylko "borag" albo "borak" (gdyż w wymowie końcowa spółgłoska g traci dźwięczność i przechodzi w k). To jednak nie wszystko - niektórzy chcieli zmienić sylabę bo- na bó- i upowszechnić formę pisowniową bórak (może pod wpływem wyrazów bór, bóbr, bób?). Trafiła ona nawet do słowników z początku XX wieku, ale ostatecznie przegrała rywalizację z burakiem.

Tylko że łacińsko-włoski wyraz borrago (borragine) dosłownie odnosił się... do innej rośliny - o niebieskich kwiatach i jadalnych liściach mających smak i zapach ogórka, czyli ogórecznika. Z ogórecznika również przyrządzano odpowiednio przyprawione sałatki, ale kiedy zaprzestano jego uprawy w Polsce, nazwę borag (borak) przeniesiono na potrawę z ciemnoczerwonych korzeni i młodych liści tej rodziny.

Dlaczego jednak ostatecznie słowo borag (borak) stało się burakiem?
Otóż wszystko przez przymiotnik bury, który pierwotnie nie był tak jak dzisiaj synonimem przymiotników ciemnoszary, brudnoszary, lecz oznaczał kolor `gniady, brunatnoczerwony` (z łac. burrus `ciemnorudy`).

Skoro jadalny korzeń omawianej rośliny miał barwę ciemnoczerwoną, nasi protoplaści skojarzyli go z wyrazem "bury" i zamiast "borag" (borak) zaczęli odtąd mówić i pisać "burak" (bury, więc i burak).

I tak zostało, mamy dzisiaj w polszczyźnie słowo burak (buraki, buraczki jako `potrawa`), ale także jego odpowiedniki ćwikła czy botwina (boćwinka). Nie muszę dodawać, że przez stulecia słowo "burak" nabrało przenośnego, pogardliwego znaczenia `człowiek zachowujący się prostacko` (O, popatrz, jaki z niego burak...). Dodam, że kiedyś burakiem nazywano `rodzaj racy fajerwerkowej`. Młodzi ludzie puszczali buraki.

Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną

Przełom nr 3 (1024) 18.1.2012