Polszczyzna łatwizna

Polszczyzna łatwizna

Przy okazji świąt Wielkanocy (albo świąt Wielkiejnocy, albo świąt Wielkiej Nocy, albo świąt wielkanocnych, albo Świąt Wielkanocnych - wszystkie zapisy są poprawne, o czym już kiedyś wspominałem) warto coś więcej napisać o wybranym słownictwie związanym z tym okresem.

Wielkanoc uważna jest za najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie, wypada zawsze pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia, obchodzi się je w pierwszą niedzielę po wiosennej pełni księżyca (tak zadecydowano podczas soboru nicejskiego w 325 roku). W przyszłym 2013 roku Wielkanoc wypada 31 marca.

Nazwa Wielkanoc przywędrowała do nas wraz z chrześcijaństwem od Czechów. Mieliśmy ułatwioną sprawę, ponieważ tam funkcjonowało określenie Velikonoce, nawiązujące do cudownego wydarzenia, jakim było zmartwychwstanie Chrystusa.
Słowo Wielkanoc ma swoje uzasadnienie, gdyż − jak czytamy w Nowym Testamencie w Ewangelii według św. Jana − cud

Zmartwychwstania nastąpił raczej w nocy: "Wczesnym rankiem, panował jeszcze mrok, do grobowca przyszła Maria Magdalena i zobaczyła odsunięty kamień".

Mimo to w wielu językach słowiańskich najważniejszego święta w religii rzymskokatolickiej nie nazywa się Wielkanocą, tylko Wielkim Dniem. W bułgarskim jest Welikden, w ukraińskim Великдень (Wełykdeń), a w macedońskim Weligden.
Jest jeszcze inny wyraz nazywający Wielkanoc. W języku rosyjskim i greckim mówi się Pascha. Formę tę należy wywodzić z hebrajskiego Pesach, nazwy Święta Przaśników, obchodzonego przez Żydów w pierwszą pełnię wiosenną na pamiątkę wyjścia z Egiptu.

Taką samą genezę mają określenia Pâques w języku francuskim, Pasqua we włoskim i Pascua w hiszpańskim.
Z kolei po niemiecku Wielkanoc to Ostern, a po angielsku - Easter, co trzeba podobno łączyć ze słowem Wschód, czyli `wschód słońca, wzejście nowego dnia po nocy, zmartwychwstanie Jezusa po nocy jego śmierci`. Niektórzy jednak zestawiają Ostern z Ostarą, pragermańską boginią wiosny, będącą opiekunką brzasku, wiosny i płodności.
Osobliwie (wręcz prozaicznie) nazywają za to Wielkanoc Węgrzy. U nich to Húsvét, czyli... `jedzenie mięsa`, bo przecież skończył się post.

Ale wróćmy do naszej Wielkanocy.
Rozpoczyna ją w Kościele rzymskokatolickim poranna msza z procesją zwana rezurekcją. Nazwa pochodzi z łaciny i oznacza `zmartwychwstanie`. Z kolei w pieśniach i w modlitwach występuje przyśpiew Alleluja, alleluja. Słowo to ma rodowód hebrajski, hallelū-Jah znaczy tam `chwalcie Boga`.

Na wielkanocnym stole muszą się obowiązkowo znaleźć: baba wielkanocna i mazurek. Dlaczego akurat tak się nazywa owe słodkości?
Określenie baba wielkanocna wzięło się stąd, że kształtem przypomina ona kolistą spódnicę, jaką w sytuacjach odświętnych nosiły na wsiach starsze kobiety. Dodam, że zwyczaj pieczenia bab wielkanocnych trafił do nas z Litwy i Białorusi.

Poza babą, nieodzownym elementem wielkanocnego stołu jest mazurek, czyli słodki, lukrowany placek z kruchego ciasta z nałożoną masą bakaliową, konfiturową, marcepanową itp., przekładany migdałami, rodzynkami, figami. I on przywędrował do nas ze Wschodu, a nazwę zawdzięcza temu, że najpierw piekły je kobiety mieszkające na Mazowszu.

Ale co ma słowo mazurek wspólnego z Mazowszem? W dawnej polszczyźnie mieszkańca Mazowsza nazywano właśnie Mazurem, a mieszkankę - Mazurką. Kiedy z biegiem lat Mazurzy, czyli mieszkańcy głównie Mazowsza Północnego, zaczęli migrować i osiedlać się na terenach Prus Wschodnich, władze pruskie nazwały (w XIX w.) owe tereny właśnie Mazurami (niem. Masuren).

Dr Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną"
Przełom nr 14 (1035) 4.4.2012