Polszczyzna łatwiznaMaciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie „Dyktando”), autorem książek „(...) boby było lepiej”, „Obcy język polski” i „Co z tą polszczyzną”

Polszczyzna łatwizna

Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną"

W polszczyźnie znajdziemy wiele eponimów, czyli wyrazów odimiennych, tzn. takich, które zostały utworzone od imienia bądź nazwiska osoby prawdziwej lub fikcyjnej albo od nazwy własnej.

Od nazwy Aspirin (produkt firmy niemieckiej Bayer, wynaleziony przez chemika Feliksa Hoffmanna, który badał kwas acetylosalicylowy) powstał rzeczownik pospolity aspiryna (w ogólnym znaczeniu `lek przeciwgorączkowy`), a od nazwy Adidas (od imienia Adi, zdrobniale od Adolf i skrótu Das, od nazwiska Dassler) wyraz adidasy (`but sportowy na grubej podeszwie`).

Wszyscy wiemy, co to jest gadżet (`niewielkich rozmiarów przedmiot, zwykle niepełniący funkcji użytkowej, często nowinka techniczna, służący zaskoczeniu, rozbawieniu kogoś, a także drobny podarunek reklamowy`). Słowo to zawdzięczamy pewnemu francuskiemu rzemieślnikowi, który pierwszy wyprodukował serię miniaturowych kopii paryskiej Statui (lub Statuy) Wolności. A że nazywał się Gautier Gaget [wym. gotje gaże], później słowo to (już jako pospolite) zaczęło oznaczać każdy podobny przedmiot, niekoniecznie potrzebny, ale ładny, pamiątkowy.

Dlatego dzisiaj powinniśmy raczej mówić i pisać gażet, a nie: gadżet, na co zwraca uwagę np. prof. Jan Miodek. Ponieważ jednak słowo to zapożyczyliśmy z angielszczyzny, w której przyjęło ono brzmienie gadget, spolszczyliśmy je na gadżet i wymawiamy z jedną głoską dziąsłową dż (jak np. dżem).

Jeśli już o tym mowa, to kilka słów o rzeczowniku budżet (`zestawienie przewidzianych na przyszły okres dochodów i wydatków`). Otóż ów wyraz również ma proweniencję francuską. W języku starofrancuskim bougette [wym. bużet] znaczyło pierwotnie `mieszek (było zdrobnieniem od: bouge, dosłownie `worek skórzany`).

Etymologicznie więc za zasadną należałoby uznać formę bużet, a nie: budżet. I w tym wypadku wpływ języka angielskiego okazał się jednak silniejszy i dlatego funkcjonuje w polszczyźnie słowo budżet.

Ciekawe jednak, że w przeciwieństwie do wyrazu gadżet norma fonetyczna przewiduje dla rzeczownika budżet inną artykulację - [bud-żet], czyli z wyraźnie słyszalnymi dwiema głoskami d i ż (bądź nawet [budż-żet], gdyż ż oddziałuje na d i "zmienia" je w dż).
Jednym słowem - musimy wymawiać [gadżet], ale: [bud-żet]. Po co - pytam - owo zróżnicowanie fonetyczne? Czy nie prostsze by było jednakowe artykułowanie [gad-żet] i [bud-żet] albo [gadżet] i [budżet]?

Niezwykle znanym eponimem jest nazwa kontynentu położonego na półkuli zachodniej Ameryka. Ale zaraz... dlaczego na całym świecie funkcjonuje określenie Ameryka, skoro Nowy Świat odkrył Kolumb? Czy nie powinna być raczej... Kolumbia?
Nie jest prawdą, że Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę. On jedynie pierwszy dotarł w owo nieznane miejsce na świecie ze swoją flotyllą (wyprawiał się przez Atlantyk w 1492 r., 1943 r., 1498 r. i 1502 r.) i zasłynął z tego, że opłynął i zbadał rejon Morza Karaibskiego, a następnie natrafił na stały ląd w okolicach ujścia rzeki Orinoko (dzisiejsza Ameryka Południowa).

Odnalezienie nowego lądu, czyli prawdziwej Ameryki, przypisuje się kupcowi florenckiemu i podróżnikowi Amerigowi Vespucciemu. Ten również kilka razy uczestniczył w wyprawach ku nieznanej części świata i podczas ostatniej z nich zauważył, że nowy ląd nie jest częścią Azji (jak twierdzono) ani jakąś większą wyspą, tylko zupełnie odrębnym kawałkiem ziemi.
Po powrocie do rodzinnego miasta opublikował tekst "List Ameriga Vespucciego o wyspach ostatnio odnalezionych w jego podróżach", w którym barwnie opisał to, co widział. Szybko przetłumaczono to na język łaciński i wydano, a niemiecki kartograf Martin Waldseemüller pochodzący z Alzacji od razu umieścił na mapie świata kontury nieznanego dotąd kontynentu, który - nazwał na cześć Ameriga Vespucciego - Americą.

A co z upamiętnieniem Kolumba?
Nazwisko Krzysztofa Kolumba odnajdziemy obecnie w nazwie państwa Kolumbia i w innych nazwach terytoriów i miast. Jest ich bardzo wiele, np. Dystrykt Columbia w USA, Kolumbia Brytyjska (prowincja w Kanadzie), Columbia (miasto w Południowej Karolinie), Columbus (miasto w Georgii), Columbus (miasto w Ohio i Mississippi) czy Kolombo (stolica Sri Lanki).
Przełom nr 41 (1062) 17.10.2012