Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie „Dyktando”), autorem książek „(...) boby było lepiej”, „Obcy język polski” i „Co z tą polszczyzną”

Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną"

Jak by Państwo napisali człon 25 słownie w takim przykładowo zwrocie: Zwykle jeżdżę do pracy "25" (mam na myśli autobus bądź tramwaj linii nr 25)? Coś mi się wydaje, że rozdzielnie dwudziestką piątką. Tymczasem pisze się to łącznie: dwudziestkąpiątką (proszę zajrzeć do Wielkiego słownika ortograficznego PWN, Warszawa 2006, s. 61, reguła [132]).

Trzeba sobie uzmysłowić, że określenie dwudziestkapiątka nie jest liczebnikiem, tylko rzeczownikiem (jak dwójka, trójka, czwórka itp.). Mamy tutaj do czynienia ze zrostem, czyli takim połączeniem wyrazowym, w którym części składowe zatraciły swą niezależność znaczeniową, choć zarówno człon pierwszy, jak i człon drugi normalnie podlegają odmianie: M. dwudziestkapiątka; D. dwudziestkipiątki; C. dwudziestcepiątce; B. dwudziestkępiątkę; N. z dwudziestkąpiątką; Msc. o dwudziestcepiątce.

Jeszcze dziwniej wygląda zapis wyrazów typu stodwudziestkapiątka, dwieściedwudziestkapiątka, trzystadwudziestkapiątka, czterystadwudziestkapiątka, czyli inaczej autobus linii nr 125, autobus linii nr 225, autobus linii nr 325, autobus linii nr 425.
Ale to nie wszystko... Tak samo łączny zapis mają przymiotniki i rzeczowniki złożone z pierwszym członem liczebnikowym (głównym lub ułamkowym) i liczebnikiem ułamkowym pół i ćwierć, np. dwudziestosześcioipółletni; dziesięcioićwierćkilogramowy.
Niech Państwa i w tym wypadku nie przeraża tasiemcowa długość takich wyrazów... Dodam, że możliwy jest zapis mieszany (liczebnikowo-słowny) 26,5-letni oraz 10,25-kilogramowy.

Na koniec przypominam, że rozdzielnie zapisuje się oczywiście liczebniki główne i liczebniki porządkowe wyrażone słownie, czyli: sto dwadzieścia trzy (liczebnik główny - ile? 123); dwa tysiące pięćset trzydzieści sześć (liczebnik główny - ile? 2536); milion trzysta tysięcy siedemset czterdzieści trzy (liczebnik główny - ile? 1 300 743); sto dwudziesty piąty (liczebnik porządkowy - który? 125.); trzysta sześćdziesiąty czwarty (liczebnik porządkowy - który? 364.); pięćset siedemdziesiąty szósty (liczebnik porządkowy - który? 576.).
***

Teraz o tym, dlaczego piszemy (łącznie) wpław, wzdłuż i wszerz.

Kiedyś cała rzecz przedstawiała się inaczej, pisało się te wyrazy... rozdzielnie. Powodem było to, że funkcjonowały w polszczyźnie rzeczowniki (ten) pław, (ta) dłuż lub (ta) dłuża oraz (ta) szerz lub (ta) szerza.
Pław oznaczał bieg, prąd wody, nurt, ale także to, co pływa w wodzie i żeglugę, transport wodny. Słowo to miało związek z czasownikiem pławić, pławiać, czyli transportować coś, wykorzystując bieg rzeki albo moczyć kogo lub coś w wodzie, wpędzać do wody.

Nasi przodkowie mówili np. Woźnica utopił się, pławiąc konie, bo niespodziewanie przyszła "wielka woda" albo W wodzie wiślanej można pławić bydło, prać, ale nigdy nie wolno jej pić. Istniał też czasownik zwrotny pławić się, czyli nurzać się, moczyć się w wodzie, myć się w stawie, rzece itp., np. Wieczorami żaby pławiły się w rozgrzanym w ciągu dnia stawie.
Dziś czasownik pławić bywa rzadko używany, utrzymuje się natomiast w obiegu forma pławić się, czyli kąpać dla przyjemności. Jakże często ktoś się chwali, że na wakacjach w ciepłym kraju całymi godzinami pławił się w morzu i leżał na plaży.
Rzeczownik dłuż (dłuża) odnosił się dawniej zarówno do długości - co do miejsca, jak i długości - co do czasu. Były w obiegu zwroty typu: Miasto budowali w dłuż brzegu rzeki; Izba miała dłuż 50 łokci oraz Robotę odkładał na wielką dłuż (inaczej: na długi czas); Choroba szła w dłuż (czyli ciągnęła się w czasie).

Teraz, rzecz jasna, nikt tak nie powie i nie napisze, zawsze użyje sformułowań: Miasto budowali według długości brzegu rzeki; Izba miała długość 25 m (łokieć było to ok. pół metra) i Choroba się dłużyła, tzn. trwała w czasie, ciągnęła się.

Wreszcie rzeczownik szerz (szerza)... Sięgano po niego wtedy, gdy chodziło o szerokość, np. Deska miała 15 cali w szerz; Dom był w dłuż na 10 łokci, a na szerz 50; Droga od wsi do wsi ma mieć 8 stóp w szerz (w szerzą).

Dzisiaj przepływamy rzekę wpław (czyli z prądem wody) i idziemy wszerz, czyli w kierunku poprzecznym, i wzdłuż czegoś, czyli równolegle do czegoś (np. wzdłuż ściany, wzdłuż bloku itp.). Mówi się też czasem, że ktoś przemierzył Polskę wzdłuż i wszerz.
Jak już wspomniałem, pierwotnie pisano nie wzdłuż, tylko wdłuż (tę drugą formę notował np. Słownik języka polskiego z 1919 r., t. VII,
s. 493). Pisownia wzdłuż upowszechniła się dlatego, że kilka czasowników miało przedrostek wz- (np. wzbić się, wziąć, wzbraniać się, wzbudzić itp.).
Przełom nr 40 (1111) 9.10.2013