Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie „Dyktando”), autorem książek „(...) boby było lepiej”, „Obcy język polski” i „Co z tą polszczyzną”

Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną"

Wigilia Bożego Narodzenia to dzień wyjątkowy. Pamiętamy piękną piosenkę "Czerwonych Gitar" sprzed lat "Jest taki dzień" (słowa napisał Krzysztof Dzikowski, muzykę skomponował Seweryn Krajewski):

Jest taki dzień, bardzo ciepły choć grudniowy;
dzień, zwykły dzień, w którym gasną wszelkie spory.
Jest taki dzień, w którym radość wita wszystkich,
dzień, który już każdy z nas zna od kołyski.
Niebo - ziemi, niebu - ziemia,
wszyscy - wszystkim ślą życzenia,
drzewa - ptakom, ptaki - drzewom,
tchnienie wiatru - płatkom śniegu.
Jest taki dzień, tylko jeden raz do roku.
Dzień, zwykły dzień, który liczy się od zmroku.
Jest taki dzień, gdy jesteśmy wszyscy razem.
Dzień, piękny dzień, dziś nam rok go składa w darze.
Niebo - ziemi, niebu - ziemia,
wszyscy - wszystkim ślą życzenia,
a gdy wszyscy usną wreszcie,
noc igliwia zapach niesie.
Słowo Wigilia pochodzi z łaciny (vigilia) i oznacza czuwanie, straż (od vigilare - czuwać). Chrześcijanie spędzali noc poprzedzającą narodziny Zbawiciela właśnie na czuwaniu, a ów czas dzielili na cztery odcinki, tzn. wigilie (od szóstej po południu do szóstej rano).
Ale wigilia to też uroczysta kolacja przygotowywana tego dnia i wówczas pisze się to małą literą, np. W ostatnią Wigilię [czyli 24 grudnia] byliśmy na wigilii [czyli na kolacji]u rodziców.
Okres Wigilii i świąt Bożego Narodzenia to czas kolędowania. Słowo kolęda, podobnie jak wigilia, wywodzi się z łaciny (od calendae - pierwsze dni miesiąca), ale zapożyczyliśmy je wprost z czeszczyzny (czes. kolada).
Przed wiekami zapisywano je obocznie przez -ę i -en. W Słowniku języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1902, t. II,
s. 400) widnieje zarówno hasło kolenda, jak i kolęda, odnotowano także formy kolędować i kolendować oraz kolędnik i kolendnik. Przy kolendzie leksykografowie odsyłają nas jednak do kolędy, a to znak, że zapis przez ę traktowali jako lepszy.
To, że pierwotnie nasi przodkowie pisali kolęda lub kolenda, było rezultatem burzliwych kolei losu, jakie w dziejach ortografii polskiej przeszły samogłoski nosowe ę, ą i bliskie im fonetycznie połączenia em, en, am, an.
Kolędy były najpierw zwykłymi życzeniami noworocznymi składanymi sobie przez ludzi, żeby darzyło się w domu, oborze i w polu (powiedzenie Kolęda Marcina - gęś i dzban wina). Ponieważ jednak święto pogańskie przypadające na 24 grudnia przeszło ostatecznie na Boże Narodzenie, chrześcijanie połączyli je z narodzeniem Pańskim (ów okres - jak wiadomo - zapoczątkował rachubę nowego czasu).
Na początku (już w sensie religijnym) kolędę traktowano jako daninę noworoczną w naturze lub pieniądzach pobieraną przez proboszcza od parafian (i obowiązkową). Upłynęły dziesiątki lat, kiedy kolęda utożsamiona została z wizytą księdza w domach parafian.
W znaczeniu "pieśń bożonarodzeniowa" omawiane słowo upowszechniło się stosunkowo późno (chodziło o to, żeby nie propagować słowa znanego z pogańskiej tradycji). Nasi przodkowie posługiwali się najpierw innymi określeniami, np. kantyczki czy rotuły (od łac. canticum - pieśń, śpiew i rotula - mały poemat religijny).
Warto dodać, że kolęda nie jest tym samym, co pastorałka. Pastorałkę
(z łac. pastoralis - pasterski) nazywano dawniej "pieśnią pasterską", miała więc - jak widać - charakter bardziej świecki; jej wątki czerpano z życia codziennego. Teraz pastorałki traktują o tym wszystkim, co towarzyszy świętom Bożego Narodzenia: o obyczajach, zwyczajach, folklorze, są mniej doniosłe. Kolęda zaś to klasyczna pieśń religijna opowiadająca o narodzeniu Pana.
Warto wiedzieć, że najstarszą polską kolędą jest "Zdrów bądź, królu anjelski" z 1424 r. Oto tekst oryginalny z XV wieku:
Zdrow bądź, krolu anjelski
K nam na świat w ciele przyszły,
Tyś zajiste Bog skryty,
W święte czyste ciało wlity [czyli wcielony]

Zdrow bądź, Stworzycielu
Wszego stworzenia,
Narodziłś się w ucirpienie
Prze swego luda zawinienia.

Zdrow bądź, Panie, ot Panny
Jenżś się narodził za ny [czyli dla nas]
Zdrow bądź, Jesu Kryste, krolu,
Racz przyjęci naszę chwałę.

Racz daci dobre skonanie
Prze twej matki zasłużenie,
Abychom cię wżdy chwalili,
Z tobą wiecznie krolowali. Amen.
Przełom nr 50 (1121) 18.12.2013