Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie „Dyktando”), autorem książek „(...) boby było lepiej”, „Obcy język polski” i „Co z tą polszczyzną”

Polszczyzna łatwizna. Maciej Malinowski jest mistrzem ortografii polskiej (katowickie "Dyktando"), autorem książek "(...) boby było lepiej", "Obcy język polski" i "Co z tą polszczyzną"

Zima to okres szczególnie trudny dla ptaków. Jak zwykle musimy im pomagać, dlatego przygotowujemy ptakom prowizoryczne schronienie, a później systematycznie je dożywiamy.

No właśnie... Jak poprawnie nazywają się owe domki na drzewach lub za oknem czy platformy z daszkiem na palu wbitym w ziemię: karmniki czy karmiki?

Niektórzy uważają, że skoro ptaki się karmi (a nie: karmni) albo dokarmia (a nie: dokarmnia), to także powinno się mówić i pisać karmik, a nie: karmnik. Mylą się. Wszystkie słowniki języka polskiego i poradniki podają, że jest ten karmnik, a nie: karmik.
Spróbuję Państwu wytłumaczyć, skąd się wzięło owo -n w słowie karmnik.
Otóż, jak nietrudno się domyślić, wyraz karmnik ma związek z czasownikiem karmić i został utworzony w ten sposób, że do tematu słowotwórczego karm- dodano przyrostek (czyli formant) -nik.

Takich rzeczowników pochodzących od czasowników o zakończeniu -nik znajdziemy w polszczyźnie więcej (np. wojow-nik, pracow-nik, szkod-nik). Najczęściej jednak kończą się na -nik wyrazy nazywające różne przedmioty, przyrządy, narzędzia (np. czajnik, grzejnik, pilnik, palnik). Jest ich niesłychanie dużo, dlatego do owego -nik tak bardzo przywykliśmy.

A więc ktoś, kto upiera się przy karmiku (bez literki i głoski n), musi przyjąć do wiadomości ową gramatyczną zasadę: że w polszczyźnie rzeczowniki pochodzące od czasowników tworzy się w taki, a nie inny sposób. Po prostu do tematu czasownika dodaje się przyrostek -nik, a nie: -ik (w wypadku naszego słowa takim tematem jest karm-).

Mamy zatem dziś w obiegu słowo karmnik (niestety, nawet w książkach czy podręcznikach spotyka się karmik), które odnosimy głównie do ptaków i rozumiemy jako: deseczka z daszkiem, na którą sypie się pokarm.
Ale - okazuje się - można się wyrazem karmnik posługiwać w szerszym znaczeniu. Inny słownik języka polskiego PWN podaje bowiem, że karmnik to również rzecz, do której wkłada się wszelką karmę dla zwierząt, aby mogły ją same brać (np. Sarnom ustawia się w lesie karmniki z sianem).

Zdradzę Państwu na koniec pewną ciekawostkę. Otóż jeszcze w XVIII w. jeśli ktoś używał słowa karmnik, to miał na myśli przede wszystkim... chlew dla świń tuczonych albo osobnika zajmującego się karmieniem trzody. Czasem nazywano tak nawet samego wieprzka karmnego, czyli utuczonego (O, jaki dorodny karmnik).
Dodam, że współcześnie karmnikiem bywa nie tylko ów domek ze spadzistym daszkiem, ale również urządzenie służące do karmienia ptaków zimą. Może to być przyrząd z automatycznym samoczynnymi opadaniem sypkiej paszy z jakiegoś pojemnika, zawieszony na haku.

Pamiętajmy, że ptaków nie należy karmić chlebem i pożywieniem zawierającym sól. Najlepsze są nasiona oleiste (np. mieszanina słonecznika, konopi i rzepaku), niesolona słonina bądź smalec, pszenica, proso, rozdrobnione orzechy, krajane jabłka, rodzynki.
***

Purée i tournée to dwa wyrazy pochodzenia francuskiego od dawna obecne w polszczyźnie, ale ze względu na nietypowe zakończenie sprawiające kłopot zarówno w pisowni, jak i w wymowie.

Trzeba wiedzieć, że słowa te zawierają w zakończeniu dwie literki e, z tym że pierwsza wymaga jeszcze górnej kreseczki skierowanej "na Suwałki" (-ée). To sprawia, że obydwie formy wymawia się oksytonicznie, tzn. z akcentem na końcowe głoski [re], [ne] - [pjure], [turne].

Jeśli chodzi o rzeczownik purée (nazywa się tak gotowane ziemniaki ugniecione na miazgę, czasem z dodatkiem śmietany, mleka, masła, lub gotowane, przetarte przez sito jarzyny albo owoce), to w starannej wymowie powinna się pojawiać jota [pjure] (chociaż Wielki słowniki poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2004, s. 937, zezwala na mówienie [pjure] a. [pire]).
Nie znajduje to jednak odbicia w ortografii. Nie piszemy ani pjure, ani pire. Kodyfikatorzy już dawno temu spolszczyli graficznie purée na piure, gdyż po spółgłosce p w polskich wyrazach nigdy nie występuje litera j (nie piszemy pjasek, pjewaca czy pjeta, tylko piasek, piewca, pieta itp.). Ale nawet jeśli piszemy piure, każdorazowo słychać jotę...

Pamiętajmy też o tym, że słowo purée (lub piure) jest rzeczownikiem rodzaju nijakiego (nieodmiennym), np. purée (piure) z ziemniaków; purée (piure) z zielonego groszku, z marchewki, ale może też występować w funkcji przymiotnikowej, np. ziemniaki (jakie?) purée (piure); marchewka (jaka?) purée (piure).

Z tournée (to inaczej: podróż muzyka, orkiestry, zespołu teatralnego itp. z gościnnymi występami do rożnych miejscowości w kraju lub za granicą, [wym. turne]) sprawa jest prostsza. Nie spolszczyliśmy go na turne, ciągle obowiązuje oryginalna pisownia francuska (pierwsze e ma górą kreseczkę skierowaną "na Suwałki"). Na gruncie polszczyzny tournée jest, tak samo jak purée, nieodmiennym wyrazem rodzaju nijakiego.
Przełom nr 3 (1224) 22.1.2014