Wracają po pamięć. Podróż, która zaczyna się od rodzinnej historii

Telefon z Izraela, e-mail z Australii, stare zdjęcie kamienicy przysłane ze Stanów Zjednoczonych. Tak najczęściej zaczynają się historie ludzi, którzy po dziesiątkach lat wracają do Chrzanowa i Trzebini. Chcą odnaleźć dom dziadków, zapalić znicz na grobie przodków albo po prostu przejść ulicą, o której słyszeli od dzieciństwa. Dla wielu z nich to najważniejsza podróż w życiu.

Przed wojną Żydzi stanowili niemal połowę mieszkańców Chrzanowa i przez stulecia współtworzyli historię miasta. Zagłada przerwała ten świat, a nieliczni ocaleni rozproszyli się po całym świecie. Wydawało się, że pamięć o dawnym Chrzanowie z czasem wygaśnie. Stało się jednak odwrotnie – dziś kolejne pokolenia potomków dawnych mieszkańców coraz częściej wracają do miejsc, które znali jedynie z rodzinnych opowieści.

Najważniejszym punktem tych odwiedzin jest odnowiony kirkut. Pracownicy muzeum niemal co tydzień wydają klucze do cmentarnej bramy kolejnym odwiedzającym.

Za każdą wizytą kryje się osobista historia. Jedną z najbardziej poruszających przeżył Natan Ramet, który po 65 latach mógł po raz pierwszy stanąć przy symbolicznym nagrobku swojego ojca, zamordowanego w czasie wojny. Dzięki staraniom muzeum powstała macewa, przy której syn mógł odmówić modlitwę za zmarłego. Dla odwiedzających kirkut nie jest zabytkiem ani atrakcją turystyczną – to często jedyne miejsce na świecie, gdzie mogą uczcić pamięć swoich bliskich.

Podobne historie rozgrywają się również w Trzebini. Potomkowie dawnych mieszkańców odwiedzają miejscowy cmentarz, prowadzą badania genealogiczne i szukają śladów swoich rodzin. Choć większość z nich nigdy wcześniej nie była w Polsce i nie zna języka swoich przodków, doskonale wiedzą, że właśnie tutaj zaczęła się historia ich rodzin. To najlepszy dowód, że pamięć potrafi przetrwać znacznie dłużej niż domy, granice i kolejne pokolenia.

W tekście przeczytasz także:

• jak odnowiono chrzanowski kirkut i kto sfinansował jego renowację,
• o niezwykłym spotkaniu Natana Rameta z symbolicznym grobem ojca,
• dlaczego Samuel Mandelbaum nazywał Chrzanów „małą Jerozolimą”,
• historię Tilla Haberfelda i rodzinnych pamiątek przekazanych muzeum,
• jak potomkowie dawnych mieszkańców odnajdują swoje korzenie w Chrzanowie i Trzebini.

Artykuł jest częścią cyklu „Stąd. Filary lokalnej tożsamości na granicy Śląska i Małopolski. Opowieści z ziemi chrzanowskiej i Krzeszowic” w ramach programu „Bliska Kultura”.

Pełną treść znajdziecie w bieżącym, 31. numerze papierowego „Przełomu”. Można go kupić także tutaj.