Demograficzny alarm w żłobkach, przedszkolach i szkołach powiatu

ARCHIWUM TYGODNIKA „PRZEŁOM". Dane dotyczące urodzeń z ostatnich lat wskazują, że czasy, kiedy to rodzice walczyli o miejsce dla dziecka w przedszkolu, a największym problemem samorządów była lista rezerwowa, mamy za sobą. Dziś to placówki edukacyjne zabiegają o dzieci chcąc, aby uzbierała się grupa, oddział.

Kiedy spada liczba dzieci, pierwszym skojarzeniem jest zamykanie szkół, bo tak odbywało się to do tej pory. Teraz ma to wyglądać nieco inaczej.

Krzeszowice - jedna szkoła mniej

W ostatnich latach szkołę udało się zlikwidować tylko gminie Krzeszowice. W Paczółtowicach. Da to gminie 2 mln zł oszczędności rocznie. Pieniądze zasilić mają projekty edukacyjne gminy. Podczas ostatniej sesji rady miejskiej burmistrz mówił, że szkoły nie będzie, ale kadra najpewniej znajdzie zatrudnienie. Gdzie? Niewykluczone, że w żłobku. Wbrew czasom i demografii gmina Krzeszowice za 6,3 mln zł (z dotacją 4 mln zł) buduje żłobek, który ma być oddany w czerwcu.  W maju dowiemy się, to nim pokieruje i kogo zatrudni.

Dane demograficzne dla Krzeszowic pokazują, że od 2020 r. z urodzeniami jest tylko gorzej. W 2020 było ich 303, a w 2025 już tylko 185. Nadzieją gminy na wzrost urodzeń są nowe osiedla mieszkaniowe i wspomniany żłobek.

Liczby są bezwzględne

W powiecie chrzanowskim demografia powoli staje się głównym reżyserem lokalnej polityki oświatowej. Na razie samorządowcy przyglądają się jej przez pryzmat drastycznie rosnących kosztów. Stawką są nie tylko miejsca pracy w samo odchudzających się placówkach, ale też przyszłość szkół oraz sieci przedszkoli.

 Liczby nie pozostawiają złudzeń – w 2025 roku w całym powiecie chrzanowskim urodziło się zaledwie 545 dzieci (kiedyś tyle chodziło do jednej szkoły!), a przyrost naturalny był głęboko ujemny. 

We wrześniu do przedszkoli pójdą trzylatki, roczniki 2022 i 2023. Są jeszcze liczniejsze niż rok miniony. Jeśli jednak spadkowy tren urodzeń się utrzyma, powstanie problem utrzymywania w placówkach edukacyjnych pustych sal.  

Reasumują, dane oznaczają początek zmian, które w najbliższych latach najmocniej odczują żłobki, przedszkola i szkoły podstawowe. Mniej dzieci oznacza mniej oddziałów, trudniejsze budżety i coraz ostrzejszą konkurencję między placówkami.

Chrzanów – największy gracz, największa presja

W największej gminie powiatu, po 2022 roku nastąpiło prawdziwe załamanie liczby rodzeń. Spójrzmy na liczby:

• 2022 - 263
• 2023 - 202
• 2024 - 207
• 2025 - 177

To oznacza coraz mniejsze roczniki żłobkowe, przedszkolne i szkolne. Dla miejskich szkół to podwójne wyzwanie. Z jednej strony konkurują między sobą, z drugiej – próbują przyciągać dzieci z sołectw. Mniejsza liczba uczniów może w następnych latach oznaczać mniej klas pierwszych i presję na reorganizację sieci szkół. Na razie znikają tylko oddziały przedszkolne w szkołach.

Trzebinia – duża gmina, coraz mniejsze roczniki

Trzebinia ma 30481 mieszkańców (ciut mniej niż Krzeszowice 30 736), ale trend demograficzny jest w niej podobny jak w całym powiecie. Mniejsze roczniki to ryzyko łączenia oddziałów w szkołach i przedszkolach, w których wciąż jest ich kilka.

Dyrektorzy widzą potrzebę przyciągania uczniów ofertą edukacyjną – dodatkowymi zajęciami, profilami klas czy wsparciem psychologicznym. To już nie tylko edukacja, ale też strategia przetrwania widoczna na tablicach ogłoszeń, gdzie ostro konkurują ze sobą placówki gminne z placówkami prowadzonymi przez osoby prywatne. Szkolne i przedszkolne

Dyrektorka TCA Jolanta Różowska zapewnia, że w nadchodzącym roku gmina nie zlikwiduje żadnej placówki przedszkolnej, ale to deklaracja na teraz. Mówi otwarcie, że zagospodarowanie wolnej przestrzeni placówek będzie nie lada wyzwaniem. 

Na szczęście ministerstwo edukacji daje zielone światło na urządzanie w pustoszejących szkołach placówek kulturalnych, miejsc spędzania wolnego czasu przez seniorów i służących integracji lokalnej. Bogata sieć edukacyjna gminy Trzebinia miejsko-wiejska zawsze się przed likwidacjami broniła. Teraz musi też stawić czoła kosztom. 

Libiąż – niż uderza wprost w system oświaty

W Libiążu mieszka dziś około 21 tysięcy osób, a liczba ludności od lat spada. W 2025 roku urodziło się tylko 100 dzieci, podczas gdy w 2019 aż 200. 

Przy takiej skali każde kilkanaście dzieci mniej w roczniku ma znaczenie. Jeśli część rodziców wybierze placówkę prywatną lub szkołę w sąsiedniej gminie, może to przesądzić o liczbie oddziałów. Dla samorządu oznacza to trudne decyzje – utrzymywać małe klasy czy szukać oszczędności. 

Alwernia – mała gmina, duże ryzyko

W mniejszych gminach skutki niżu są najbardziej odczuwalne. W Alwerni nawet niewielki spadek liczby dzieci może zdecydować o losie oddziału przedszkolnego albo klasy pierwszej.

Koszty funkcjonowania placówki pozostają takie same, niezależnie od liczby uczniów. To sprawia, że samorząd staje przed dylematem: utrzymać szkołę blisko mieszkańców czy iść w stronę centralizacji.

Gmina rzuca sobie koło ratunkowe. PO 40 latach od powstania os. Chemików, chce zbudować nowy blok jako zachętę dla młodych ludzi do osiedlania się w Alwerni.  

Babice – wyjątek, który nie zmienia trendu

Gmina Babice jako jedyna w powiecie odnotowała w ostatnich latach niewielki wzrost liczby mieszkańców i liczy dziś niespełna 9 tysięcy osób. Nie oznacza to jednak demograficznego komfortu.

Liczba urodzeń pozostaje niewielka, a stabilność szkół zależy od tego, czy młode rodziny będą chciały tu zostać. Nawet kilka przeprowadzek rocznie potrafi zmienić sytuację całego rocznika.

Szkoła jak marka? Nowa rzeczywistość rekrutacji

Niż demograficzny sprawia, że gminy zmuszone będą patrzeć na edukację jak na rynek. W grze są konkretne pieniądze – finansowanie zależy od liczby uczniów i wychowanków. Gdy roczniki maleją, placówki muszą przekonywać rodziców ofertą: zajęciami dodatkowymi, opieką specjalistyczną, nową infrastrukturą, a to kosztuje.

W powiecie, gdzie społeczeństwo się starzeje, a młode rodziny coraz częściej migrują, rekrutacja przestaje być formalnością. Staje się walką o przyszłość placówki. I ta walka właśnie się rozpoczyna, bo gminy ogłaszają nabory. Równolegle prowadzą je placówki niesamorządowe, które są konkurentem poważnym. 

Podsumowanie

Niż demograficzny już teraz zmienia lokalną politykę. Radni coraz częściej pytają o koszty utrzymania szkół, a rodzice obawiają się łączenia klas i ograniczenia zajęć.

Najbliższe lata pokażą, czy gminy zdecydują się na utrzymanie rozproszonej sieci placówek, czy na jej stopniową konsolidację. Jedno jest pewne: era walki rodziców o miejsce w przedszkolu powoli się kończy.

Zaczyna się czas, w którym to szkoły i przedszkola będą walczyć o dzieci – a wraz z nimi o swoje przetrwanie.

Ministerstwo widzi to tak: 

Prognozy GUS pokazują systematyczny spadek liczby dzieci, nawet o 30 proc. do 2060 roku, co szczególnie dotknie szkoły w małych miejscowościach. Nowe przepisy pomogą gminom racjonalnie planować sieć szkół, przy jednoczesnym uwzględnieniu potrzeb mieszkańców.

1. Samorządy będą mogły wykorzystać wolne pomieszczenia w szkołach, przedszkolach i innych placówkach edukacyjnych na potrzeby lokalnej społeczności. Chodzi np. o organizację opieki nad dziećmi do lat 3, prowadzenie zajęć dla seniorów oraz działania związane z kulturą, zdrowiem czy aktywnością obywatelską. Rozwiązanie będzie alternatywą dla likwidacji szkół, szczególnie w miejscach zagrożonych wyludnieniem. Dodatkowa działalność prowadzona w szkole nie będzie mogła pogorszyć warunków nauki i bezpieczeństwa uczniów.

2. Zwiększy się elastyczność w organizacji szkół podstawowych.

Gminy będą miały więcej możliwości dostosowania szkół do liczby uczniów. W uzasadnionych sytuacjach (oceny będzie dokonywał kurator oświaty) możliwe będzie tworzenie:

nie tylko szkół podstawowych obejmujących klasy I–III, I–IV, ale także szkół podstawowych obejmujących klasy IV–VIII (w tym ostatnim przypadku szkole obowiązkowo będzie podporządkowana co najmniej jedna szkoła filialna), szkół filialnych, czyli małych szkół podlegających większej szkole, obejmujących klasy I–III lub I–IV.

Dzięki temu najmłodsze dzieci będą mogły uczyć się blisko domu, a starsi uczniowie w dobrze wyposażonych szkołach z pełnoetatowymi nauczycielami.

3. Ułatwienia w organizowaniu klas łączonych.

W bardzo małych szkołach, w których do klas I–III uczęszcza łącznie nie więcej niż 12 uczniów, będzie można łączyć wszystkie zajęcia edukacyjne. To rozwiązanie ma pomóc uniknąć likwidacji najmniejszych szkół, ale powinno być stosowane za zgodą rodziców, nauczycieli i gminy.

4. Ułatwienia w tworzeniu zespołów szkół.

Gminy będą mogły łączyć w jeden zespół kilka szkół podstawowych. Pozwoli to lepiej wykorzystać kadrę nauczycielską, wyrówna jakość nauczania oraz uprości zarządzanie placówkami. Nauczyciele nie będą musieli pracować w wielu szkołach naraz, co poprawi stabilność zatrudnienia i jakość pracy z uczniami.

5. Wsparcie dla świetlic i żywienia w małych szkołach.

Szkoły podstawowe do 70 uczniów będą mogły organizować zajęcia świetlicowe również dla dzieci z oddziałów przedszkolnych, które działają w tej samej szkole. Dodatkowo umożliwiono zapewnienie dzieciom podwieczorku, aby zadbać o zdrowe żywienie.

6. Nastąpi wzmocnienie roli Kuratora w przypadku kluczowych - w okresie niżu demograficznego – sytuacji: zmiany obwodu szkoły lub jej likwidacji albo przekształcenia.

7. Uporządkowanie procedury likwidacji szkoły.

Procedura likwidacji szkoły będzie bardziej przejrzysta, a rodzice otrzymają pełną informację o planach samorządu. Wprowadzony zostanie obowiązek przeprowadzenia konsultacji społecznych oraz jasne zasady informowania mieszkańców. Skargi na opinię kuratora w sprawie likwidacji szkoły będą trafiały bezpośrednio do właściwego sądu administracyjnego, co przyspieszy postępowanie.

(źródło: gov.pl)

STRUKTURA KOSZTÓW OŚWIATY na przykładzie gminy Trzebinia

89,31% całego budżetu oświaty to wynagrodzenia i pochodne (64 795 926,76 zł) 

9% to bieżące funkcjonowanie szkół (energia, wyposażenie, usługi)

Tak wysoki udział kosztów kadrowych oznacza, że możliwości inwestowania w rozwój infrastruktury czy nowe programy edukacyjne są ograniczone.

Archiwum Przełomu nr 06/2026