Sędzia z Auschwitz

Film o niezwykłej historii z czasów okupacji powstawał m.in. w Wygiełzowie, a przy jego realizacji pomogli także ludzie z powiatu chrzanowskiego, w tym z Płazy. „Sędzia z Auschwitz” to najnowsza produkcja Mirosława Ganobisa – opowieść o młodej Stasi, która podczas wojny pomagała więźniom Auschwitz, i o Niemcu, który pomagał jej.

Choć akcja filmu rozgrywa się przede wszystkim w Oświęcimiu, jego część powstała na terenie powiatu chrzanowskiego. Twórcy wykorzystali wnętrza skansenu w Wygiełzowie, gdzie nakręcono m.in. sceny w gabinecie sędziego oraz gry w karty. W produkcję zaangażowali się również mieszkańcy regionu. Radny powiatowy wsparł zbiórkę na film, a właściciele hodowli owczarków niemieckich z Płazy udostępnili psa do jednej z kluczowych scen. Ostatecznie przed kamerą stanęli także sami właściciele.

Ale zanim na planie pojawili się mieszkańcy powiatu, była historia Stasi.

Jedzenie pod taczki

Stasia miała 17 lat, gdy podczas okupacji została skierowana do pracy u niemieckiego urzędnika – sędziego Goduli. Nakaz pracy oznaczał dla niej możliwość uniknięcia wywózki w głąb III Rzeszy.

Godulowie mieszkali w centrum Oświęcimia, przy dzisiejszej ulicy Piłsudskiego. Stasia przez całe życie wspominała, że miała szczęście, trafiając właśnie do tego domu. W czasie gdy wiele polskich dziewcząt pracujących u Niemców doświadczało głodu, przemocy i upokorzeń, ona była traktowana niemal jak członek rodziny.

To właśnie z tego domu zaczęła pomagać więźniom Auschwitz.

Przy wspomnianej Piłsudskiego pracowali więźniowie sprowadzani z obozu. Stasia systematycznie wynosiła dla nich jedzenie i ukrywała je pod budowlanymi taczkami.

Pewnego dnia po jednej z takich wypraw sędzia Godula zapytał ją, gdzie była. Stasia skłamała, że wynosiła śmieci. Godula wskazał jednak stojące w kuchni puste wiaderko.

— Ja wiem, gdzie byłaś — miał powiedzieć.

Dziewczyna była przerażona. Kilka dni później Godula jednak sam wręczył jej paczkę z jedzeniem i polecił zanieść pod taczki.

Od tej chwili Stasia pomagała więźniom za wiedzą i cichym przyzwoleniem sędziego.

Pies zgubił trop

Ryzyko było ogromne. W pewnym momencie SS-mani odkryli jedzenie pozostawiane pod taczkami i sprowadzili psa tropiącego. Godula, widząc zbliżające się zwierzę, miał powiedzieć Stasi, że niczego nie wie i ona również ma milczeć. Pomogła ulewa. Deszcz zatarł ślady, a pies zgubił trop tuż przed kamienicą.

Scena z psem jest jednym z ważnych momentów filmu. Do jej realizacji potrzebny był odpowiedni zwierzęcy „aktor”. Poszukiwania doprowadziły twórców do Zenobii Figi, właścicielki hodowli owczarków niemieckich „Skalna Wataha”.

Pomysł pojawił się dość przypadkowo. Wspólny znajomy Figi znał Mirosława Ganobisa i zapytał ją, czy nie chciałaby, aby jej pies zagrał w filmie.

— No jak mój pies w filmie? Przecież nie jest uczony do grania w filmie, powiedziałam w pierwszym momencie – wspomina Zenobia Figa.

Ostatecznie zgodziła się jednak przyjechać z psem na plan. Miała ze sobą dwa zwierzęta – sukę krótkowłosą i ośmioletniego Aslana, długowłosego owczarka niemieckiego. To właśnie jego wybrał reżyser.

— Aslan był takim bardziej pokazowym psem, dość dużym, robił wrażenie. Mirosławowi bardziej się spodobał – opowiada Figa.

Dla właścicielki był to jednak eksperyment.

— Obawiałam się, myślałam, że sobie nie da rady, bo tam dużo ludzi. Wtedy było bardzo gorąco. Ale pies stanął na wysokości zadania. Był grzeczny i spokojny – mówi Figa.

Aslan pojawił się w dwóch scenach, a zdjęcia z jego udziałem zajęły cały dzień.

Na planie szybko okazało się, że na psie udział rodziny Figów w filmie się nie skończy.

Ponieważ Aslan nie był nauczony chodzenia z obcymi, potrzebny był jego właściciel. Reżyser zaproponował więc mężowi Zenobii, Jackowi, udział w filmie. Znalazło się dla niego odpowiednie ubranie i – jak wspomina małżonka – wyglądało, jakby było szyte na miarę.

Później Ganobis zaproponował również samej Zenobii udział w scenie wywozu do obozu.

— „A co mi tam, nowe doświadczenie. Mogę spróbować” - pomyślała. I tak całą trójką zagraliśmy w filmie – opowiada.

Dla właścicielki hodowli była to przede wszystkim przygoda i nowe doświadczenie. Ale także coś, co zostanie z rodziną na długo.

— Zobaczyć swojego psa  w kinie, no to też będzie coś. Zostanie nam niezła pamiątka – mówi.

Aslan ma dziś osiem lat. Ze względu na jego wiek i pogarszający się stan zdrowia nie będzie już prawdopodobnie bohaterem kolejnych produkcji. Zenobia Figa nie wyklucza jednak, że kiedyś ponownie pojawi się na planie filmowym – ma w swojej hodowli jeszcze trzy owczarki niemieckie.

Zdjęcie z planu filmu "Sędzia z Auschwitz". Czwarta od prawej Zenobia Figa (w czarnym płaszczu). FOT. Jacek Majkut

Przy jednym stole z komendantem Auschwitz

Godula miał grywać w karty z Hössem oraz innymi wpływowymi Niemcami. Pewnego razu rodzina Godulów zorganizowała spotkanie towarzyskie, na które komendant obozu przybył wraz z rodziną.

Po podaniu poczęstunku Stasia wróciła do kuchni i zaczęła czytać książkę. Wtedy pojawiła się żona Hössa. Była wściekła. Zaczęła szarpać polską służącą, wyrywać jej książkę i grozić zabraniem do lagru.

Gdy ona oddawała się lekturze, pies myśliwski Goduli, zniszczył bowiem futro żony komendanta. Kobieta uznała, że odpowiedzialność ponosi Stasia.

Dziewczynę uratował sam Godula. Zapłacił za zniszczone futro i załagodził sytuację.

Według wspomnień Stasi Godulowie traktowali ją wyjątkowo jak na okupacyjne realia. Zabierali ją ze sobą w góry, gdzie pomagała przy dzieciach, jadali z nią w niemieckich restauracjach i pozwalali jej wybierać potrawy z karty.

Ostatnie dni w Oświęcimiu

25 stycznia 1945 roku Godulowie uciekli z Oświęcimia. Dwa dni później do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Rodzina chciała zabrać Stasię ze sobą do Niemiec. Dziewczyna odmówiła, chcąc wrócić do swojej rodziny. Godulowie uszanowali jej decyzję.

Po wojnie ich drogi się jednak rozeszły. W 1947 roku odnalazła ją siostra Goduli. Poprosiła Stasię o pisemne oświadczenie, że sędzia był dla niej dobry i pracował wyłącznie w sądzie cywilnym, a nie w obozie koncentracyjnym. Stasia podpisała dokument.

Mogło to mieć dla Goduli ogromne znaczenie. Mimo tego on sam nigdy się z nią nie skontaktował.

Prywatne śledztwo

Na tę historię Mirosław Ganobis trafił przypadkiem. Prowadzi firmę zajmującą się montażem okien. Podczas jednej z prac u klienta dowiedział się, że jest on synem Stasi.

Ganobis, od lat zainteresowany historią lokalną, zaczął pytać o losy kobiety i jej wojennego pracodawcy. Z czasem zwykła rozmowa przerodziła się w prywatne śledztwo.

Chciał odpowiedzieć na jedno pytanie: co po wojnie stało się z sędzią Godulą?

Poszukiwania doprowadziły go do Francji i Berlina. Twórcy dotarli do rodziny sędziego, w tym do jego córki Ingrid, urodzonej w Oświęcimiu w 1942 roku. Spotkanie z nią okazało się przełomowe. Ingrid przekazała twórcom rodzinne dokumenty i informacje, które pozwoliły lepiej zrozumieć historię Godulów.

Tajemnica sędziego

Podczas swojego śledztwa Ganobis dotarł do informacji, które w istotny sposób zmieniają spojrzenie na postać sędziego. Niektóre z tych ustaleń stały się jednym z najważniejszych elementów całej opowieści. Dlatego szczegóły pozostają tajemnicą aż do projekcji.

— Nie chcę zdradzać wszystkiego przed premierą – podkreśla Mirosław Ganobis.

Warto natomiast wspomnieć, że rozmowa z córką sędziego pomogła częściowo odpowiedzieć na pytanie, które przez lata pozostawało bez odpowiedzi: dlaczego Godula po wojnie nigdy nie napisał do Stasi?

Film za 23 tysiące złotych

„Sędzia z Auschwitz” trwa 72 minuty. Osią narracyjną są wspomnienia dwóch synów Stasi, którzy prowadzą widza przez kolejne wydarzenia. Na ekranie odtworzono najważniejsze epizody historii – grę w karty z Hössem, dramatyczny incydent z futrem żony komendanta, scenę z psem tropiącym oraz codzienne życie w domu Godulów.

Produkcja powstała za około 23 tysiące złotych.

Ganobis realizuje swoje filmy niezależnie, korzystając przede wszystkim z pomocy naturszczyków. W „Sędzim z Auschwitz” wystąpiła tylko jedna zawodowa aktorka z Oświęcimia. W pozostałe role odegrali amatorzy. Część statystów przyjeżdżała na plan nawet z Sosnowca i Katowic. Informacje o produkcji rozchodziły się przede wszystkim za pośrednictwem mediów społecznościowych.

Premiera dla sponsorów i twórców odbędzie się 9 września. Dzień później zaplanowano pokaz dla aktorów i statystów. Natomiast 12 i 13 września odbędą się seanse ogólnodostępne. Zainteresowanie filmem jest duże. Według twórców bilety szybko się rozchodzą, dlatego możliwe jest uruchomienie dodatkowych seansów. A wszystko w kinie Planet Cinema w Oświęcimiu.

Historia Stasi zaczęła się w Oświęcimiu, ale podczas pracy nad filmem zatoczyła znacznie szersze koło – od archiwów i rodzinnych dokumentów, przez Berlin i Francję, aż po Wygiełzów i  Płazę.