Po polsku w Harnes

ARCHIWUM TYGODNIKA „PRZEŁOM". – Chciałabym, żeby moi uczniowie cieszyli się nauką języka polskiego i poznawaniem Polski – mówi Iwona Kujawa-Levêque, nauczycielka języka polskiego w szkołach w Harnes, mieście partnerskim Chrzanowa, w rozmowie z Renatą Hejmo.

Od ponad 30 lat uczy Pani języka polskiego we Francji.

Zgadza się. Pracuję w Harnes od 1993 roku – w szkołach podstawowych Diderot i Pasteur oraz w gimnazjum Victor Hugo. Zastąpiłam Władysławę Roj po jej przejściu na emeryturę. Początkowo był to jeden etat, który z czasem rozszerzył się o kolejne placówki. Przez te lata zmieniało się zarówno podejście do nauczania języków, jak i samo środowisko polonijne, liczba uczniów oraz ich potrzeby edukacyjne. Dziś uczniowie mają inne oczekiwania niż trzydzieści lat temu, a szkoła musi na nie odpowiadać.

Nauczanie języka polskiego poza krajem to szczególne zadanie.

To prawda, zwłaszcza gdy uczniowie nigdy nie byli w Polsce i nie mają naturalnego kontaktu z językiem. W takiej sytuacji sama nauka słówek czy reguł gramatycznych nie wystarcza. Trzeba stworzyć kontekst, w którym język zaczyna być zrozumiały i potrzebny. Dlatego obok podręczników korzystam z autentycznych materiałów – filmów, nagrań wideo, książek, piosenek, reklam, listów czy prostych tekstów literackich. Dzięki nim uczniowie mogą usłyszeć żywy język i zobaczyć, że polski funkcjonuje w codziennych sytuacjach, a nie tylko w zeszycie.

Język polski funkcjonuje we Francji jako przedmiot dodatkowy.

Tak. W wybranych szkołach podstawowych i gimnazjach uczniowie mają jedną lub dwie lekcje tygodniowo, finansowane przez francuskie Ministerstwo Oświaty. Zajęcia odbywają się poza obowiązkowym planem – w południe, wieczorami lub w środy, które są dniem wolnym od nauki. Na początku roku szkolnego przychodzę do klas, by zaprosić uczniów na zajęcia. Ponieważ udział jest dobrowolny, lekcje muszą być interesujące i angażujące. Jeśli nie wzbudzą ciekawości, uczniowie po prostu przestaną przychodzić.

Możliwe jest także zdawanie matury z języka polskiego.

Tak, ale tylko w liceach, które prowadzą takie zajęcia. W regionie Nord–Pas-de-Calais są to dwa licea – w Lens i Lille. Ocena z języka polskiego wliczana jest do średniej na świadectwie maturalnym. Po maturze można kontynuować naukę na studiach polonistycznych, przy czym kluczowa jest dobra znajomość języka francuskiego. Uznawana jest również polska matura, co dla części młodych ludzi ma znaczenie przy planowaniu dalszej edukacji.

Uczniowie w większości wywodzą się z rodzin polonijnych.

Zgadza się, choć niewielu mówi po polsku w domu. Polonia w regionie istnieje od ponad stu lat – to potomkowie emigrantów, którzy przyjechali tu do pracy w kopalniach w okresie międzywojennym. Z biegiem lat wiele rodzin całkowicie przeszło na język francuski, choć poczucie przynależności kulturowej często pozostało. To właśnie dziadkowie są dziś najczęściej łącznikiem z polskim językiem i tradycją. Pracuję także z dorosłymi, dlatego żartuję, że moi uczniowie mają od 7 do 77 lat.

Co w tej pracy daje największą satysfakcję?

Przede wszystkim ciągłość nauki. Zdarza się, że uczę tych samych uczniów przez osiem lat – od szkoły podstawowej po gimnazjum. To długi proces, który pozwala budować relacje, obserwować postępy i stopniowo rozwijać kompetencje językowe. W nauczaniu języka bardzo ważne są zaufanie, poczucie bezpieczeństwa i przekonanie, że błędy są naturalnym elementem nauki.

Motywowanie uczniów nie kończy się na lekcjach.

Zdecydowanie. Praca nauczyciela języka polskiego za granicą nie ogranicza się do sali lekcyjnej. Współpracujemy z rodzinami, stowarzyszeniami polonijnymi i parafią. Organizujemy wydarzenia kulturalne, konkursy, koncerty, przedstawienia i kiermasze, m.in. w ramach „Tygodnia Polskiego – Salon de la Polonité”. Uczniowie mają wtedy okazję używać języka w praktyce i zobaczyć, że polszczyzna jest żywym elementem lokalnej społeczności.

Język polski uchodzi za trudny dla Francuzów.

Najwięcej problemów sprawiają przypadki, rodzaje gramatyczne, akcent oraz wymowa spółgłosek szeleszczących i zbitek spółgłoskowych. W języku francuskim nie ma odmiany przez przypadki ani rodzaju nijakiego, co powoduje trudności już na podstawowym poziomie. Do tego dochodzą różnice w zapisie i wymowie, które wymagają od uczniów dużej systematyczności i cierpliwości.

Pani droga zawodowa do Francji zaczęła się jeszcze na studiach.

Studiowałam polonistykę w Poznaniu. Tam poznałam przyszłego męża, Francuza polskiego pochodzenia. Po ślubie wyjechaliśmy do Francji i po dwóch latach zaczęłam uczyć języka polskiego. Początki były trudne – brakowało podręczników, pomocy dydaktycznych i sprawdzonych metod nauczania języka polskiego jako obcego. Z czasem, dzięki doświadczeniu i pracy z różnymi grupami wiekowymi, wypracowałam własne podejście.

W nowoczesnym nauczaniu języków ważniejsza jest komunikacja niż perfekcyjna gramatyka.

Tak. Dziś celem jest swobodne porozumiewanie się w realnych sytuacjach. Gramatyka ma wspierać komunikację, a nie być celem samym w sobie. Staram się, by uczniowie mówili jak najwięcej, nawet jeśli popełniają błędy. Pracujemy metodą scenek, projektów i zadań praktycznych, które odwołują się do codziennych sytuacji.

W 2025 roku została Pani uhonorowana Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

Tak, otrzymałam go w Ambasadzie RP w Paryżu z okazji Dnia Edukacji Narodowej. To wyróżnienie za działalność na rzecz polskiej edukacji we Francji. Traktuję je jako docenienie pracy wielu nauczycieli polonijnych, którzy od lat działają poza granicami kraju.

Jak dziś wygląda sytuacja polonijnej społeczności w Harnes?

Jest mniej liczna niż kiedyś, głównie z powodu zamknięcia kopalń i migracji młodego pokolenia do innych regionów Francji. Mimo to działa tu kilka aktywnych stowarzyszeń polonijnych, które są wspierane przez władze miasta. To dzięki nim możliwe jest organizowanie wydarzeń i podtrzymywanie polskich tradycji.

Kontakty z Chrzanowem pozostają ważnym elementem tej współpracy.

Tak. Często rozmawiamy o mieście partnerskim, byliśmy tam z uczniami, a delegacje z Chrzanowa odwiedzały Harnes. Uczniowie uczestniczyli w występach, spotkaniach i wydarzeniach sportowych. Bezpośredni kontakt z Polską zawsze bardzo silnie motywuje do nauki języka.

Czego życzyć na Nowy Rok uczniom i obu społecznościom?

Wytrwałości w nauce, radości z kontaktu z językiem oraz dalszej dobrej współpracy między Harnes i Chrzanowem.

______________________

Świąteczne tradycje we Francji

Francuzi są przywiązani do tradycji takich jak Boże Narodzenie, Święto Trzech Króli, Wielkanoc czy Wszystkich Świętych. Świętują też mikołajki, Tłusty czwartek, Katarzynki, Prima Aprilis, Święto muzyki. Boże Narodzenie jest jednym z najważniejszych świąt obchodzonym rodzinnie. Dekoruje się domy i ogrody już na początku grudnia. Dzieci piszą listy do Mikołaja, do którego też można zadzwonić. Wieczerze wigilijną przygotowuje się najczęściej w domu, a na stole królują owoce morza, łosoś, ale też tłuste wątróbki, przeróżne mięsa, najczęściej drób lub dziczyzna. Ulubionym i tradycyjnym deserem jest ciasto w formie kłody drewna, bogato przystrojone, zwane „bûche de Noël”. Prezenty pod choinkę przynosi Mikołaj. Po Bożym Narodzeniu obchodzi się Święto Trzech Króli, bardzo lubiane przez dzieci, które dzielą się specjalnym ciastem zwanym „galette des Rois”. w którym schowany jest porcelanowy drobiazg. Ten, kto go znajdzie, będzie miał szczęście przez cały rok. Zwycięzca lub zwyciężczyni otrzymuje koronę przygotowaną specjalnie na tę okazję i jest w ten dzień królem. Na północy kraju, w tym w Paryżu, króluje ciasto francuskie nadziewane masą migdałową, a na południu popularne jest ciasto drożdżowe, ułożone na kształt złączonych bułek z kandyzowanymi rodzynkami w środku oraz skórką pomarańczową lub cytrynową. To bardzo stara tradycja. Podobno pierwsze ciasto tego typu przyrządzano w starożytnym Rzymie. We Francji zwyczaj sięga XIV wieku i nadal jest celebrowany przez 85 proc. Francuzów. Dawniej, w środku było ziarno bobu albo fasoli, a ostatni kawałek ciasta był przeznaczony dla pierwszego biedaka, który przekroczył progi domu. Końcem XVIII w. w ciastach pojawiły się figurki porcelanowe przedstawiające króla, potem postacie biblijne, postać Dzieciątka Jezus. Dzisiaj można znaleźć figurki postaci z bajek, książek czy filmów. Ciasto Trzech Króli zjadano również na dworze królewskim, a kobieta, która znalazła w nim ziarno, zostawała na jeden dzień królową Francji i miała prawo do jednego życzenia spełnianego przez króla. Aż do czasu Ludwika XIV.

Nawet prezydent Francji otrzymuje „galette des Rois”. Ten zwyczaj ustanowił prezydent Valéry Giscard d`Estaing w 1975 r. Co roku wielka galette, o średnicy 1,2 m dla 150 osób, jest wręczana prezydentowi Francji, aby uczcić tradycję i uhonorować francuskich piekarzy i cukierników. Ale w tym cieście nie ma figurki ani bobu.

________________________

Jakie są etapy edukacji we Francji?

Francuski system edukacyjny dzieli się na kilka etapów.

• Dzieci w wieku 3 lat obowiązkowo rozpoczynają edukację w przedszkolu (école maternelle).
• Sześciolatki idą do szkoły podstawowej (école élémentaire) trwającej 5 lat.
• Gimnazjum (collège), czyli etap po podstawówce, trwa 4 lata i kończy się egzaminem.
• Potem młodzież kontynuuje naukę w liceach ogólnokształcących, które przez trzy lata przygotowują do matury i studiów wyższych albo wybierają edukację techniczną lub zawodową, aby zdobyć umiejętności zawodowe.

________________________

Praca nauczyciela polonijnego w Harnes

Praca nauczyciela polonijnego nie zaczyna się i nie kończy w klasie. Uczniowie raczej nie mają zbyt dużo okazji, aby rozmawiać po polsku w domu, więc trzeba stworzyć im możliwość kontaktu z językiem i polską kulturą poza domem. Wspólnie z rodzicami, dziadkami, stowarzyszeniami (towarzystwami) czy polską parafią organizowane są wydarzenia polonijne, np. przedstawienia noworoczne, koncerty, kiermasze oraz konkurs recytatorski i rysunkowy „Poloniada”. Bierzemy też udział w wydarzeniach organizowanych przez Polonię w Harnes dzięki takim Towarzystwom jak: Opieka Rodzicielska, Towarzystwo Przyjaźni Harnes-Chrzanów, Tradycja i Przyszłość czy przez Polską Misję Katolicką. Jedną z ważniejszych imprez jest „Tydzień Polski - Salon de la Polonité”, który przypada zawsze w październiku. Organizatorką jest  Annick Witkowski ze Stowarzyszeniem „Jumelage Harnes-Chrzanów”.

Archiwum Przełomu nr 02/2026