Zmiany klimatu wymuszają trudne decyzje. Poldery budzą sprzeciw

Coraz gwałtowniejsze opady i wezbrania zmuszają do szukania nowych sposobów ochrony przed powodzią. Jednym z nich są poldery – tereny, na które podczas wielkiej wody można skierować rzekę. Mieszkańcy Gromca, Mętkowa czy Jankowic nie kryją jednak strachu. Poldery mają chronić przed powodzią, ale ludzie pytają, jaką cenę za tę ochronę zapłaci ich okolica i oni sami.

Polder to specjalnie przygotowany, najczęściej ogrodzony wałami teren, który może być czasowo zalany wodą. Tworzy się go po to, aby podczas powodzi przejął nadmiar wody i zmniejszył jej poziom w rzece. Dzięki temu ma chronić pobliskie miasta, wsie, pola i budynki przed zalaniem.

W planach jest utworzenie kilku takich polderów na Wiśle, na odcinku między Oświęcimiem a Krakowem. Kilka lat temu pojawiły się już pierwsze przymiarki do tej inwestycji, odbyły się także konsultacje z mieszkańcami. W poprzedniej wersji na wskazanym odcinku rzeki miało powstać 11 polderów o łącznej pojemności ponad 50 mln m sześc. i powierzchni 21 km kw. Zmodyfikowana koncepcja zakłada powstanie sześciu polderów o łącznej pojemności 51 mln m sześc. i powierzchni 16 km kw.

28 września, w babickim urzędzie pojawili się przedstawiciele Wód Polskich oraz firmy projektowej. Rozmawiali z radnymi i sołtysami na temat dwóch polderów, które mają powstać w gminie. Pierwszy w Mętkowie, na obszarze 353 ha, będzie miał pojemność 9 mln m sześc. Polder w Jankowicach i Rozkochowie będzie jeszcze większy. Zajmie 592 ha i ma mieć pojemność 15 mln m sześc.

Setki działek w granicach inwestycji

Co to oznacza, że dana działka znajdzie się w granicach polderu? Właściciel będzie musiał dostosować się do pewnych ograniczeń. Chodzi m.in. o zakaz zabudowy i sadzenia lasu. Dopuszczalne jest jednak użytkowanie rolne. Właściciel może również wystąpić do inwestora, czyli Wód Polskich, o wykup działki.

W obszarze polderów znajdą się setki działek. W Jankowicach i Rozkochowie jest także dziewięć budynków oraz 76 obiektów zabudowy rekreacyjnej.

Nic dziwnego, że radni i sołtysi zadali wiele pytań i zgłosili wiele wątpliwości. Pojawiła się m.in. sugestia, aby odległość ogrodzonych wałami polderów (ich wysokość ma sięgać nawet 4 metrów) od budynków była większa niż planowane obecnie 60 metrów.

- Powinniście to robić tak, by lokalne społeczności jak najmniej to odczuły. My w Rozkochowie planowaliśmy w wyrobiskach Wisły zrobić ośrodek wypoczynkowy. I co my teraz mamy powiedzieć ludziom? Że Rozkochów się zwinie, bo wybudujecie wał na 4 metry przed domami? Owszem, róbmy poldery, ale w granicach wydobycia kruszywa. Gdybyście przyszli z taką propozycją, nie byłoby problemu - mówił Michał Martyna, wiceprzewodniczący rady gminy, mieszkający w Rozkochowie. W podobnym tonie wypowiedział się Grzegorz Kulawik, sołtys Rozkochowa.

Kto posprząta po powodzi?

Mieszkańcy obawiali się, że w razie napełnienia polderów podczas wielkiej wody właściciele działek rolnych zostaną pozostawieni sami sobie – z nieczystościami i tym, co naniesie woda. Przedstawiciele Wód Polskich tłumaczyli jednak, że właścicielom będą przysługiwały odszkodowania zgodnie z wyceną rzeczoznawcy majątkowego.

Wicedyrektor Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie Agnieszka Gądek i jej współpracownicy przekonywali również, że teren zostanie posprzątany. Uspokajali, że na co dzień działki będą normalnie użytkowane. Poldery mają być wykorzystywane jedynie podczas powodzi o skali porównywalnej z tą z 2010 roku, która – jak podkreślano podczas spotkania – zdarza się bardzo rzadko, może raz na 30 lat.

Budowa rozpocznie się dość szybko 

Jak wygląda harmonogram realizacji inwestycji? W najbliższym czasie ma zostać zatwierdzona koncepcja techniczno-ekonomiczna całego przedsięwzięcia. Potem przyjdzie kolej na uzyskanie decyzji środowiskowej i opracowanie projektu. W maju przyszłego roku ma zostać przeprowadzony przetarg i wyłoniony wykonawca. Inwestor bierze jednak pod uwagę, że terminy mogą ulec przesunięciu.

Pieniądze na realizację projektu „Budowy odporności klimatycznej w gospodarce wodnej Polski”, w ramach którego planowana jest budowa polderów, mają pochodzić z Banku Rozwoju Rady Europy, Banku Światowego oraz funduszy krajowych.

W najbliższym czasie przewidziane są zebrania wiejskie, na których mieszkańcy sołectw gminy Babice objętych planami budowy polderów będą mogli, w obecności inwestora, zgłosić swoje uwagi.

- Prosiłbym wszystkich o zainteresowanie tym tematem, który dość mocno chce dotknąć terenu naszej gminy. Mamy w tej sprawie bardzo mieszane odczucia - zaznaczył na spotkaniu wicewójt Dawid Pierzchała.

W Gromcu też potrzebna będzie przestrzeń

Jeden z polderów ma powstać także w Gromcu w gminie Libiąż. Ma mieć powierzchnię ok. 318 ha, a pojemności ok. 4,6 mln m^3. Szacunkowa liczba działek to ok. 1300 nieruchomości. Zgodnie z założeniami projektowymi, tylko działki pod wałami i urządzeniami polderu będą wykupione (zajęcie stałe). Działki zlokalizowane w czaszy polderu będą mogły być nadal wykorzystywane rolniczo.

- W naszym urzędzie odbyło się spotkanie z przedstawicielami Wód Polskich. U nas na szczęście nie ma większych kontrowersji dotyczących ewentualnych wysiedleń. Problem będzie tylko ze stadniną koni. Jej właściciel uczestniczy jednak w rozmowach i próbujemy znaleźć jakiś złoty środek – powiedział nam burmistrz Jacek Latko.

Dodał, że formalne konsultacje w formie zebrań z mieszkańcami dopiero się odbędą, ale jeszcze nie wiadomo, kiedy.

Co na to mieszkańcy?

W pobliżu wiślanego wału spotkaliśmy mieszkańca Mętkowa. Ładował na przyczepę ciągnika buraki rosnące na polu.

- Na początku moje pole miało być pod polder. Potem zmienili przebieg. A ostatnio znów podobno powstał nowy przebieg i teren poszerzyli. Niech zrobią to gdzie indziej. Czemu my mamy cierpieć? Przecież gdy nie było polderów i jak wylała Wisła, to we wszystkich domach mieliśmy wodę w piwnicach. Chcą Kraków ratować, a nas potopić – stwierdził młody rolnik, uprawiający 2,5 hektara.

Inny mieszkaniec Mętkowa z ulicy ks. Karola Wojtyły jest jeszcze bardziej bojowo nastawiony do tematu.

- Gdy zrobią polder, moje działki znajdą się w strefie zalewowej. Moim zdaniem to poroniony pomysł. Robią głupoty, ale dostali na to pieniądze. Całe życie obyło się bez polderów, a teraz chcą nam utrudnić życie. Ale będziemy walczyć do końca, by do tego nie doszło - zapewnił nas.

Stadnina pod znakiem zapytania

Jedną z osób, która ucierpi najbardziej, jest Piotr Tyrański z Gromca, gospodarujący w pobliżu wiślanego wału razem z bratem. Uprawiają duży areał pola, prowadzą także stadninę koni.

- Usłyszałem na spotkaniu w urzędzie w Libiążu dwa tygodnie temu, że polder będzie. Proponowałem, by stadninę koni obwałować, ale podobno nie ma takiej możliwości. Bo na terenie polderu nie mogą stać żadne budynki. Będę więc to wszystko musiał wyburzyć, ewentualnie mnie stamtąd eksmitują. Jedynie toczą się jeszcze rozmowy, czy nie mógłbym zostawić koni na zasadzie wolnowybiegowej. Ma przyjść rzeczoznawca i wycenić wartość majątku. W grę wchodzi wykup tego terenu i jakaś rekompensata. Mowa jest też o jakimś terenie zastępczym – mówi z goryczą w głosie Piotr Tyrański.

Razem z bratem w pobliżu wału gospodaruje od 23 lat. Jak mówi, nie wszystko da się przeliczyć na pieniądze. Zwłaszcza gdy trzeba praktycznie zacząć życie na nowo. I na dodatek jeszcze nie wiadomo gdzie. 

- Nasza spuścizna przepadnie. Wiele osób uczyło się u nas jazdy konnej. Mieszkańcy przychodzili i przyjeżdżali także na imprezy. To znaczy dożynki, czy doroczne Mistrzostwa Małopolski Polish Cowboy Race. Te nasze zawody organizowane od sześciu lat były najliczniej obsadzone. Mieliśmy nawet frekwencję większą od mistrzostw Polski. I to wszystko umrze śmiercią naturalną. Nic z tym nie zrobimy, bo to jest poza nami - dodaje Piotr Tyrański.

Czy warto oddać rzekom trochę przestrzeni?

Jak tłumaczy nam Magdalena Gala, rzecznik prasowy Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie, generalną ideą projektu w ramach, którego mają być realizowane m. in. poldery jest budowanie odporności na zmiany klimatu w gospodarce wodnej. Stąd też wpływ zmian klimatu został wzięty pod uwagę w procesie oceny i wyboru wariantu wybudowania 6 polderów na terenie województwa małopolskiego i 2 zbiorników suchych na terenie województwa śląskiego. Podstawą założeń projektowych były prognozy Komisji Europejskiej w ramach projektu PESETA IV, opracowanego przez Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej dla scenariusza wzrostu średniej temperatury o 2°C.

Zmiany klimatu sprawiają, że coraz częściej mamy do czynienia z wodą w dwóch skrajnych postaciach: najpierw jej brakuje, a chwilę później pojawia się jej zdecydowanie za dużo. Jak podkreśla prof. Paweł Rowiński z Instytutu Geofizyki PAN, Polska od lat zmaga się z niedoborem wody, a zmiany klimatyczne zmieniają również charakter opadów. Problemem nie jest więc tylko to, ile deszczu spada w ciągu roku, ale także kiedy i w jaki sposób ten deszcz się pojawia.

Polder działa trochę jak ogromna wanna bezpieczeństwa. Gdy rzeka gwałtownie przybiera, część wody może zostać skierowana na przygotowany wcześniej teren. Fala powodziowa staje się niższa, a jej kulminacja może nadejść później. 

Czy polder może pomóc także w czasie suszy? Odpowiednio zaprojektowane tereny zalewowe mogą wspierać retencję, czyli zatrzymywanie wody w krajobrazie. Prof. Jacek Antonkiewicz z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie zwraca uwagę, że poldery mogą mieć również funkcje rolnicze i przyrodnicze, a czasowe zatrzymywanie wody może być korzystne dla ekosystemów.

To ważne, bo - jak wskazuje Komitet Problemowy ds. Kryzysu Klimatycznego PAN - skuteczna ochrona przed suszą i powodzią powinna opierać się nie tylko na wielkich zbiornikach i wałach. Potrzebujemy także mokradeł, dolin zalewowych, renaturyzacji rzek i retencji krajobrazowej. Innymi słowy: zamiast za wszelką cenę odprowadzać wodę, warto nauczyć się ją zatrzymywać.

Poldery nie są więc cudownym rozwiązaniem problemów klimatycznych. Nie zastąpią wałów, zbiorników ani rozsądnego planowania przestrzennego. Mogą jednak być jednym z elementów strategii przystosowania Polski do bardziej gwałtownego obiegu wody. 

Jak działa suchy polder? Jak zgłosić do uwagi do projektu?

Poldery będą uruchamiane, by obniżyć poziom wody w Wiśle. Szacunki mówią, że to obniżenie może wynieść około pół metra. Na podstawie prognozy IMGW z dwudniowym wyprzedzeniem można określić duże wezbranie wody. Taka informacja trafi do Wód Polskich. Tam zapadnie decyzja, że poziom rzeki jest tak duży, że konieczne jest uruchomienie polderów.

Fachowcy szacują, że taki stan wody zdarzy się średnio raz na 30 lat. O wielkiej wodzie mieszkańcy dostaną powiadomienie na telefony w formie alertu RCB.

Uruchamiane będą wlotowe urządzenia polderów (ma być około sześciu zamknięć). Zawyją także syreny. Mieszkańcy będą mieli przynajmniej dobę, by opuścić teren oraz zabrać maszyny, czy urządzenia rolnicze lub inne znajdujące się w terenie.

Do polderów trafi woda i zanieczyszczenia. Nie będą to muły, gałęzie czy kruszywo, ale drobne zawiesiny i liście. „To nie jest tak, że ktoś dostanie na działkę dwie tony żwiru” – zapewniają specjaliści z Wód Polskich.

Wypełnienie polderu ma trwać około dwóch dób. Przez kilka dni woda będzie w nim przetrzymywana. Po opadnięciu poziomu wody w Wiśle zostanie odprowadzona z polderu z powrotem do rzeki. Następnie teren posprzątają Wody Polskie.

Dokumenty konsultacyjne są dostępne elektronicznie na stronach Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie oraz Biura Koordynacji Projektu. W wersji papierowej można zapoznać się z nimi w siedzibie RZGW w Krakowie przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 22, w dni robocze i w godzinach pracy jednostki. Uwagi i wnioski dotyczące budowy polderów można przekazać mailowo na adres [email protected],, przez platformę e-Doręczenia na adres RZGW Kraków: AE:PL-37116-85677-BAJWW-14, pocztą tradycyjną na adres RZGW w Krakowie przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 22 albo ustnie do protokołu podczas otwartych spotkań informacyjnych.

Termin składania uwag upływa 13 października. Zgłoszenie może być anonimowe, a podanie danych osobowych lub kontaktowych pozostaje dobrowolne. Otwarte spotkanie informacyjno-konsultacyjne zaplanowano na 12 października o godz. 17.00 w świetlicy RZGW w Krakowie przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 22. W s potkaniu będzie można uczestniczyć również zdalnie.