Janina znów trzęsie powiatem. Gdzie teraz trwa wydobycie?

Wstrząs z 10 września mocno poruszył mieszkańców Żarek, Chrzanowa, Libiąża, Jaworzna i Chełmka. Ziemia zatrzęsła się tak mocno, że do kopalni i WUG zaczęły napływać zgłoszenia o uszkodzeniach, choć pod ziemią górnicy nie odnotowali skutków zdarzenia. Janina zatrzymała wydobycie na jednej ze ścian i zwiększyła działania profilaktyczne. Sprawdziliśmy, w jakich rejonach obecnie trwa wydobycie.

W czwartek 10 września o godz. 13.03 w rejonie jednej ze ścian wydobywczych ZG Janina w Libiążu ziemia zatrzęsła się na tyle mocno, że drgania odczuli mieszkańcy całego regionu. Wstrząs nastąpił w rejonie eksploatowanej ściany nr 710, w partii K1, w pokładzie 207. Jego energia wyniosła 1×10⁸ J. W skali Richtera to 3,26.

Ludzie boją się powtórki z historii

Wstrząs nie spowodował skutków w podziemnych wyrobiskach. Załoga została wycofana w bezpieczne miejsce, a po kontroli wyrobisk nie stwierdzono ich uszkodzeń. Na powierzchni sytuacja wyglądała inaczej. Do kopalni wpłynęło 40 zgłoszeń dotyczących odczucia wstrząsu, a także zgłoszenia szkód w budynkach. PKW informuje o siedmiu obiektach w Żarkach, Chrzanowie i Dworach Drugich, w których mieszkańcy zgłosili uszkodzenia.

W jednym z domów w Żarkach w pokoju dziecięcym spadł z sufitu osadzony na czterech śrubach panel fotowoltaiczny, oświetlający i ogrzewający wnętrze (na zdjęciu). Na szczęście dzieci nie było wtedy w domu. Niektórzy po raz pierwszy odczuli tak silny wstrząs.

Ludzie opisują wstrząs jako jeden z najsilniejszych, jakie pamiętają. „Kłamią, na pewno było o wiele więcej, czułam i cegły z komina poleciały” – napisała mieszkanka Żarek. Były pracownik Janiny stwierdził: „Ja pracowałem na Janinie i nigdy takich wstrząsów nie było”. Inna mieszkanka relacjonowała, że w Trzebini na ul. Lipcowej poczuła, jak łóżko przesunęło się do przodu, potem cofnęło i ponownie zatrzęsło.

Doświadczenie silnych drgań nie jest w tym rejonie czymś nowym. W 2015 roku seria trzech mocnych wstrząsów – 30 września, 10 października i 20 października – spowodowała szkody w domach mieszkańców Żarek i okolicy. Najsilniejsze miały odpowiednio 3,8 i 3,7 stopnia w skali Richtera.

W jednym z domów przy ul. Reymonta pękały ściany, spod boazerii wysypywał się gruz, wygięły się schody, a drewniana belka podtrzymująca konstrukcję została rozszczepiona. Po jednym z kolejnych wstrząsów jeden z mieszkańców spał pod stołem. „Bałem się, że mi coś na głowę spadnie” – mówił nam wtedy, tłumacząc, że dębowa konstrukcja stołu wydawała mu się najbezpieczniejszym miejscem.

Skala szkód po tamtej serii była duża. Do kopalni wpłynęło 705 wniosków dotyczących szkód, z czego 341 pochodziło od mieszkańców Żarek. Ponad jedna trzecia zgłaszających informowała o uszkodzeniach kominów. Zniszczenia zgłaszali także mieszkańcy Chrzanowa, Jaworzna, Oświęcimia, Babic, Przeciszowa, a nawet Polanki w pobliżu Myślenic.

Nadzór reaguje

Po wstrząsie z 10 września kontrolę przeprowadził Okręgowy Urząd Górniczy w Katowicach. Jak informuje Anna Swiniarska-Tadla, rzeczniczka prasowa Prezesa Wyższego Urzędu Górniczego, dyrektor OUG nakazał przedsiębiorcy podjęcie działań organizacyjno-technicznych, których celem ma być zmniejszenie liczby i energii wstrząsów. Rejon ściany pozostaje pod szczególną obserwacją, a sytuacja sejsmiczna jest stale monitorowana.

Monitoring prowadzony jest zarówno pod ziemią, jak i na powierzchni. Kopalnia rejestruje aktywność sejsmiczną w sposób ciągły, a drgania gruntu wywołane wstrząsami są mierzone na kilkunastu powierzchniowych stanowiskach pomiarowych. Według WUG to właśnie eksploatacja prowadzona w rejonie ściany jest źródłem wstrząsów odczuwanych przez mieszkańców.

Nadzór przypomina, że działania ograniczające oddziaływanie eksploatacji na powierzchnię były w Janinie podejmowane już wcześniej. Ograniczono dobowy postęp ściany, zrezygnowano z urabiania w porze nocnej i wprowadzono strzelania torpedujące, których zadaniem jest niszczenie warstw skalnych nad pokładem i ograniczenie możliwości kumulowania się w nich naprężeń.

Kopalnia zatrzymała ścianę

PKW S.A. również podjęło działania bezpośrednio po wstrząsie. Jak informuje Georgina Jędrusik z zespołu strategii, procesów i komunikacji spółki, po posiedzeniu Kopalnianego Zespołu ds. Tąpań zdecydowano o czasowym zatrzymaniu eksploatacji ściany nr 710 i wykonaniu dodatkowej profilaktyki tąpaniowej. 11 września przeprowadzono strzelania torpedujące, po których na pierwszej zmianie wznowiono wydobycie. Jednocześnie zdecydowano o intensyfikacji takich strzelań w rejonie ściany 710.

Obecnie w ZG Janina pracują dwie ściany w pokładzie 207. Ściana nr 710 w partii K1 jest eksploatowana pod powierzchnią Żarek, w rejonie ul. Astronautów. Zakończenie jej eksploatacji planowane jest na luty 2027 roku. Ściana nr 310 w partii N prowadzona jest w Libiążu, w okolicy ul. Karpiowej i Stawowej. Wydobycie ma się tam zakończyć w listopadzie 2026 roku.

Ściana 710 ma długość 300 metrów i jest prowadzona z postępem 3 metrów na dobę. Także ściana 310 ma 300 metrów długości, ale jej średni postęp wynosi 5 metrów na dobę.

Po wstrząsie z 10 września mieszkańcy zgłosili szkody w siedmiu budynkach. PKW prowadzi analizę zgłoszeń, sprawdzając zakres i charakter uszkodzeń.

Wstrząsy będą odczuwalne

Prof. dr hab. inż. Antoni Tajduś, przewodniczący Komitetu Górnictwa PAN i członek Komisji ds. Zagrożeń Naturalnych przy WUG po wstrząsach z 2015 roku mówił na naszych łamach, że problemem jest m.in. budowa geologiczna tego obszaru. Wskazywał na grube warstwy piaskowca oraz niewielką ilość osadów czwartorzędowych w rejonie Żarek. Piaski, iły i żwiry mogą na innych terenach częściowo amortyzować drgania, podczas gdy w Żarkach ten efekt jest słabszy.

O tym, że mieszkańcy muszą liczyć się z kolejnymi drganiami, świadczą także bieżące obserwacje. Jak wynika z informacji przekazywanych przez Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego w Chrzanowie, z ZG Janina niemal codziennie rejestrowanych jest kilka wstrząsów, zwykle o sile około 2 stopni w skali Richtera. A ten z 18 września z godziny 11.13 miał nawet siłę 2,9. 

Szkody materialne można naprawić, psychiczne nie

Dla mieszkańców kluczowa pozostaje kwestia szkód. Zgodnie z Prawem geologicznym i górniczym właściciel nieruchomości może żądać naprawienia szkody wyrządzonej ruchem zakładu górniczego, a odpowiedzialność ponosi przedsiębiorca, którego działalność spowodowała szkodę. Nie ma jednak określonej minimalnej siły wstrząsu, która automatycznie oznaczałaby prawo do odszkodowania. Konieczne jest wykazanie związku przyczynowego między ruchem zakładu a konkretnym uszkodzeniem.

W praktyce oznacza to, że każde zgłoszenie musi być ocenione indywidualnie. Znaczenie mają m.in. parametry wstrząsu, odległość budynku od źródła drgań oraz rodzaj i zakres uszkodzeń. W przypadku sporu mogą być potrzebne opinie specjalistów z zakresu sejsmologii, geologii, górnictwa i budownictwa.

Ziemia pod Żarkami i Libiążem nadal pracuje, a eksploatacja będzie prowadzona jeszcze przez kolejne miesiące. Dla mieszkańców oznacza to jedno: nawet jeśli kolejny wstrząs będzie słabszy, ich poczucie bezpieczeństwa pozostanie wystawione na próbę.