Wystrzałowe moździerze kolekcjonera z Płazy (WIDEO)

Ma około 280 moździerzy, wagi, setki medali, stare hełmy i narzędzia. Największą kolekcjonerską perełką jest niewielka tabliczka z fablokowskiej lokomotywy. Ma numer 7.

W jego piwnicy stare przedmioty dostają drugie życie. Dla Marka Oleszyckiego każdy z nich jest świadectwem minionej epoki i historią, którą warto zachować. Emerytowany strażak i przedsiębiorca z Płazy od ponad 20 lat kolekcjonuje rzeczy związane z ludźmi, zakładami i miejscami.

Zaczęło się od kilku moździerzy

Pasja Marka Oleszyckiego nie narodziła się w wyniku wielkiego planu. Podczas porządkowania domu znalazł kilka starych kuchennych moździerzy. Postawił je na półce. Później ktoś podarował mu następne, kolejne kupił albo wymienił. Z kilku przedmiotów powstała kolekcja, która z czasem zaczęła zajmować coraz więcej miejsca.

Dziś w piwnicy kolekcjonera z Płazy stoi około 280 moździerzy. Niektóre są niewielkie, inne potężne i ciężkie. Jedne wykonano z żeliwa, inne z mosiądzu czy brązu. Najstarszy pochodzi z XVI wieku i przyjechał ze Słowacji.

– Kiedyś moździerze były bardzo potrzebne. Nie było przecież młynków ani innych urządzeń, które mamy dzisiaj. Używano ich w aptekach, sklepach i gospodarstwach domowych. Rozdrabniano w nich lekarstwa, zioła, farby czy cukier – opowiada Marek Oleszycki.

Przed wojną cukier sprzedawano często w bryłach, czyli tak zwanych zębach. Zanim trafił na stół, trzeba było go skruszyć. Moździerz był więc potrzebnym wyposażeniem domu. Dawniej takie przedmioty często przechodziły z pokolenia na pokolenie, bywały nawet częścią wiana.

Z kuchni prosto na front

Wśród setek moździerzy pana Marka szczególnie interesujące są te z czasów pierwszej wojny światowej. Niektóre mają nietypową historię. Wykonano je z żeliwa, ponieważ mosiężne były wówczas potrzebne wojsku.

– W czasie pierwszej wojny światowej organizowano wśród ludności polskiej zbiórki patriotyczne. Ludzie oddawali mosiężne przedmioty na potrzeby armii. Z takiego metalu produkowano amunicję, a właściciele dostawali żeliwne zamienniki – wyjaśnia Marek Oleszycki.

Na tych niepozornych naczyniach zachowały się daty 1914–1918, wojskowe motywy, armaty oraz patriotyczne hasła. Na jednym widnieje „durch Krieg zum Sieg”, czyli „przez wojnę do zwycięstwa”. Na innym „pro patria” – „dla ojczyzny”. Niektóre moździerze powstały z przekuwanych pocisków.

Każdy egzemplarz wymaga uwagi. Jeden z mosiężnych moździerzy kolekcjonera wyglądał na początku jak czarne naczynie. Dopiero po dokładnym czyszczeniu ukazał się jego prawdziwy kolor. Czasem brakuje tłuczka, czyli pistela. Kolekcjoner przypuszcza, że mógł trafić na złom albo być wykorzystywany do innych prac.

Wagi, hełmy i przedmioty z duszą

Moździerze to tylko część zbiorów. W piwnicy Marka Oleszyckiego znajduje się około 30 wag. Są wśród nich polskie egzemplarze, wagi austriackie oraz francuska waga piekarska mająca około 120 lat.

Niektóre były w bardzo złym stanie i dlatego udało się je kupić za niewielkie pieniądze. Potem zaczynała się praca nad ich odnowieniem.

– Wszystkie są na chodzie. Jak na tamte czasy są całkiem dokładne. Różnica między nimi a współczesnymi wagami elektronicznymi wynosi maksymalnie dwa, trzy gramy – mówi kolekcjoner.

Szczególnie ceni kompletne egzemplarze z oryginalnymi szalkami. Na dawnych wagach z Przemyśla czy Lwowa można znaleźć charakterystyczne zdobienia. Na niektórych pojawiają się lwy, na innych Temida. Dziś mogą wyglądać jak ciężkie żeliwne przedmioty, ale widać w nich kunszt dawnych rzemieślników.

W zbiorach ma również stare sprzęty rolnicze, między innymi sieczkarnię z Trzebini, gliniane garnki i wiekową bryczkę. Kolekcjoner gromadzi także hełmy. Ma między innymi hełm szybowy z nieistniejącej już KWK Siersza oraz hełm straży pożarnej z Elektrowni Jaworzno. Najstarszy datowany jest na 1911 rok i pochodzi z Huty Szkła Okiennego Szczakowa.

Do tego dochodzą przedwojenne toporki strażackie, żelazka – w tym węglowe i kumulacyjne – oraz topory ciesielskie. Jest też kolekcja ponad 300 medali, w dużej części związanych z ziemią chrzanowską.

W piwnicy są też opłatkarki - kleszcze (formy) do wypieku opłatków z pięknymi wzorami. Mąkę pszenną mieszało się z wodą, formę się rozgrzewało. Na kilka minut  wlewało się ciasto na piec lub do ogniska. I tak powstawał opłatek. Można było z niego też wycinać hostie.

Numer 7 z Fabloku

Największą kolekcjonerską emocję wywołał jednak przedmiot znacznie mniejszy od większości eksponatów. Kilka lat temu podczas giełdy staroci przy ulicy Grzegórzeckiej w Krakowie Marek Oleszycki zauważył metalową tabliczkę z lokomotywy wyprodukowanej przez Fablok. Kupił ją bez wahania. Dopiero później zaczął dokładniej sprawdzać jej historię.

– Bardzo się ucieszyłem z tego nabytku, bo dla pasjonata lokalnej historii to prawdziwa perełka – mówi.

Z pomocą emerytowanego pracownika Fabloku Bolesława Kosowskiego oraz publikacji dotyczących fabryki udało się ustalić więcej szczegółów. Tabliczka pochodzi z pierwszej grupy parowozów wykonanych w całości w Staats-Eisenbahn-Gesellschaft, a następnie przewiezionych do Chrzanowa. Tam prawdopodobnie przechodziły malowanie i drobne prace wykończeniowe.

Lokomotywa, z której pochodzi tabliczka, została wykonana w 1922 roku, a w spisie Fabloku otrzymała numer 7. Po wojnie oznaczono ją jako Tr21-2. Dla kolekcjonera lokalnej historii tak niski numer ma ogromne znaczenie.

Na tabliczce widoczne jest również charakterystyczne wgłębienie. Być może są to ślady po pocisku, choć tę hipotezę nie sposób dziś jednoznacznie potwierdzić.