Co kryje kościół św. Mikołaja? Zwiedzający byli zaskoczeni

Od średniowiecznego cmentarza po witraże projektu krewnego Jan Matejki. Kościół św. Mikołaja to prawdziwa kapsuła czasu, pełna nieoczywistych historii.

Z okazji 700-lecia parafii św. Mikołaja, można było zwiedzić w ostatnią sobotę kwietnia, kościół św. Mikołaja i jego otoczenie. Skorzystało z tej okazji aż trzysta osób. Kolejna taka szansa we wrześniu.

Ludzi chowano tuż pod posadzką

Przewodnikiem był Kamil Bogusz, dyrektor Muzeum w Chrzanowie.

- Cieszę się, że państwo tak licznie dopisali z okazji 700-lecia parafii. Jednak trzeba pamiętać, że ten jubileusz jest trochę symboliczny. Bo w 1326 roku pojawiła się pierwsza wzmianka o parafii. A wiedząc, że nowo powstałe parafie odprowadzały świętopietrze jakieś trzy lub cztery dekady od erygowania, to z początkami parafii przesuwamy się do XIII wieku - zaznaczył.     

Zwiedzający usłyszeli, że na obecnym przykościelnym placu od czasów średniowiecznych funkcjonował cmentarz parafialny. Już w połowie XV wieku teren był otoczony murem krytym dachówką. Prowadziły do niego cztery furtki. Grzebano na nim ciała zmarłych do przełomu XVIII i XIX w., kiedy to na mocy rozporządzenia władz austriackich został zamknięty. W 1808 r. powstał nowy cmentarz na gruntach plebańskich przy rozwidleniu dróg do Balina i Luszowic.

Wiele osób jest pochowanych pod obecnym kościołem. Pod kaplicą św. Stanisława BM zostało złożone ciało Andrzeja Samuela Dembińskiego, który władał dobrami chrzanowskimi w latach 1640-1649. Był także fundatorem odnowy świątyni po pierwszym pożarze, który nastąpił w 1646 r. W tym samym roku, przy okazji odnowienia kościoła, wzniósł tę kaplicę, jako miejsce swego wiecznego spoczynku, na wzór Kaplicy Zygmuntowskiej w Katedrze Wawelskiej. Kaplica powstała przy północnej ścianie kościoła na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu.

O tym, że spoczywa tam były właściciel Chrzanowa informuje duża tablica epitafijna, wykonana z czarnego marmuru dębnickiego. To jedyny, zachowany element pierwotnego wyposażenia kaplicy.

W świątyni znajdowały się tylko dwie krypty: pod prezbiterium i kaplicą św. Stanisława. W kościele chowano ludzi tuż pod posadzką, wykopując grób i składając ciało stosunkowo płytko. Tyko w XVIII wieku złożono tam od 100 do 150 zmarłych.

Trzy składki na dzwony

Ciekawym obiektem jest dzwonnica, usytuowana w południowo-wschodniej części placu kościelnego, tuż przy Rynku. Prawdopodobnie powstała w XVIII w. Często jest błędnie utożsamiana z kaplicą pw. św. Rocha, która stała na terenie placu kościelnego. Dzwonnica prawdopodobnie pełniła także funkcję kostnicy. Pierwotnie znajdowały się w niej dwa małe dzwony oraz jeden wielki, który w 1805 r. został naprawiony. Służyły parafii do 1917 r., kiedy zostały zarekwirowane przez władze austriackie na potrzeby wojenne. Parafianie stanęli jednak na wysokości zadania i ufundowali trzy nowe dzwony. Pierwszy o imieniu św. Mikołaj (na cześć patrona parafii) ważył 798 kg. Drugi, nieco mniejszy ważył 320 kg. Nosił imię św. Jakuba Starszego Apostoła, na cześć ówczesnego proboszcza ks. Jakuba Kamieńskiego. Najmniejszy - św. Jan ważył 168 kg. Co ciekawe, w dniu poświęcenia dzwonów (12 lutego 1922 r.) zmarł na atak serca, jeden z fundatorów. Tego właśnie mężczyznę, jako pierwszego, odprowadziły wszystkie trzy dzwony na wieczny spoczynek.

Podczas drugiej wojny światowej dzwony zostały zarekwirowane w 1942 r. przez Niemców. Ich ślad urywa się w Norymberdze. Po wojnie parafia uruchomiła kolejną zbiórkę na nowe dzwony. Sprawiono je staraniem parafian i poświęcono w 1958 roku za kadencji proboszcza ks. Jana Wolnego. Były to dzwony św. Mikołaj o wadze 800 kg oraz 200-kilogramowy św. Franciszek. Największy dzwon został jednak źle odlany i w 1975 r. pękł, przez co jego użytkowanie było dość niebezpieczne. Postanowiono wówczas odlać trzy nowe dzwony. Mniejszy dzwon, czyli św. Franciszek, trafił 36 lat temu do parafii Miłosierdzia Bożego na Kątach. Nowe i działające do dzisiaj dzwony odlała firma Jana Felczyńskiego z Przemyśla. Największy dzwon (św. Mikołaja) ma wagę 800 kg. Średni dzwon to św. Jan Chrzciciel, a najmniejszy nosi imię Maryi Królowej Polski. 

Ołtarze trafiły z Chrzanowa do Chełmka i Żarek

Zwiedzających interesowały ołtarze znajdujące się obecnie i te, przy których modlili się przodkowie.

W nawie świątyni znajdują się obecnie dwa ołtarze, choć jeszcze pół wieku wcześniej było ich pięć: Bożego Ciała cechu rzeźników, Trójcy Świętej cechu kapeluszników, św. Izydora Oracza i Jana Kantego cechu kuśnierzy, św. Antoniego cechu krawieckiego i św. Anny Samotrzeciej cechu kowalskiego. Pierwsze trzy zostały przeniesione w 1960 r. do powstających i budujących się wówczas parafii i kościołów w Chełmku i Żarkach. Ołtarze Bożego Ciała, Izydora Oracza i Jana Kantego trafiły do Chełmka, a Trójcy Świętej do Żarek. Ówczesnym administratorem i późniejszym proboszczem był ks. prałat Jan Wolny, który pełnił jednocześnie funkcję dziekana dekanatu chrzanowskiego. Jego kadencja przypadła na okres powstawania nowych parafii, które były dopiero na dorobku. Rozumiejąc tę sytuację, po wcześniejszych konsultacjach z parafianami, dziekan przekazał ołtarze na rzecz budujących się kościołów. Nadal można je odnaleźć w wymienionych świątyniach, choć nie wszystkie są w najlepszej kondycji.

- W prezbiterium mamy piękny ołtarz, zaprojektowany w 1882 roku przez architekta powiatowego Franciszka Urbańczyka. Jednak rzeźby Dawida, aniołów, Joachima i Anny są starsze. Pochodzą z nieistniejącego już kościoła św. Józefa w Krakowie. A nie z bazyliki mariackiej, jak napisał w swojej monografii Jan Pęckowski – opowiadał Kamil Bogusz.

Mozaika darem od papieża

Podczas podróży przez wieki, Kamil Bogusz zdradził zwiedzającym wiele ciekawostek. Jedna z nich dotyczyła pięknej mozaiki Matki Bożej włoskiej roboty, ozdabiająca filar naprzeciwko zabudowanego konfesjonału, jaki stanął niedawno w kaplicy Matki Bożej. Okazuje się, że mozaika to dar papieża Leona XIII dla ówczesnego właściciela dóbr chrzanowskich Henryka Loewenfelda, który w 1888 roku odwiedził Ojca Świętego w Watykanie.

Podczas dwugodzinnego zwiedzania nie zabrakło opowieści o ludziach tworzących przez ponad siedem stuleci chrzanowską parafię.

- Na samym początku mieliśmy trzech proboszczów. To Bartłomiej, Jan i Idzi. Gdy Chrzanów był zakładany, to ówczesny właściciel ściągnął do niego jakiś zakon, prawdopodobnie kanoników regularnych. Potem zostali przemianowani na, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, księży diecezjalnych. I cała trójka została współproboszczami - tłumaczył Kamil Bogusz.  

Uwagę odwiedzających kościół zwracają także witraże. Powstały przy okazji rozbudowy kościoła, na początku XX w., w pracowni Żeleńskiego w Krakowie. Zostały zakupione w 1914 r. a zaprojektował je nie kto inny, tylko Stefan Matejko, bratanek Jana Matejki.