„Przesadzasz”, „za moich czasów”… Tak zamykamy dzieciom usta

Dlaczego nastolatek woli zwierzyć się kolegom albo obcym osobom w internecie niż własnym rodzicom? Jak rozmawiać o niebezpiecznych wyzwaniach, agresji i hejcie? Czy zaglądanie do telefonu dziecka jest oznaką troski, czy naruszeniem zaufania? O tym, jak być obecnym w życiu młodego człowieka, nie zamieniając się w policjanta, z Jakubem Idziniakiem, psychologiem Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Chrzanowie, rozmawia Klaudia Remsak.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Ostatnie wydarzenia w szkołach budzą niepokój rodziców. Mówi się o agresji, niebezpiecznych przedmiotach przynoszonych na lekcje i internetowych wyzwaniach. Czy rzeczywiście młodzież staje się coraz bardziej agresywna?

Najnowsze badania wskazują przede wszystkim na pogorszenie dobrostanu psychicznego młodych ludzi. Raport „Młodzież 2025” odnotował rekordowy poziom stresu szkolnego, częste objawy depresyjne i wysoki odsetek uczniów deklarujących doświadczenie przemocy. Nie oznacza to jednak, że możemy mówić o powszechnym wzroście agresji fizycznej. Badania pokazują natomiast niepokojące nasilenie cyberprzemocy. Młodzi ludzie mierzą się z dużym obciążeniem emocjonalnym, lękiem i trudnościami w relacjach.

Jak rozmawiać o niebezpiecznych trendach, żeby nie podsunąć dziecku pomysłu na ich naśladowanie?

Przede wszystkim spokojnie, bez straszenia i zawstydzania. Lepiej zapytać: „Słyszałeś o takim wyzwaniu? Co o nim myślisz?”, niż od razu wygłaszać wykład o nieodpowiedzialności młodzieży. Warto wspólnie zastanowić się nad konsekwencjami i porozmawiać o tym, jak odmówić, kiedy grupa namawia do zrobienia czegoś ryzykownego. Nie trzeba pokazywać drastycznych nagrań ani szczegółowo opisywać niebezpiecznych zachowań. Najważniejsze, żeby dziecko wiedziało, że może zwrócić się do dorosłego po pomoc.

Rodzice słyszą dziś apele, żeby sprawdzać dzieciom plecaki i kontrolować telefony. Jak to robić, żeby nie zniszczyć wzajemnego zaufania?

Kontrola powinna być dostosowana do wieku dziecka, jawna i proporcjonalna. Rodzic ma prawo wiedzieć, dokąd dziecko wychodzi, z kim spędza czas i kiedy wróci. Młodszemu dziecku może pomóc spakować plecak, wyjaśniając, że chodzi o bezpieczeństwo. Podobnie jest z internetem. Warto wspólnie ustalić zasady korzystania z telefonu, rozmawiać o oglądanych treściach i kontaktach online. Utajemne przeglądanie wszystkich wiadomości nastolatka może natomiast poważnie osłabić zaufanie. Dziecko potrzebuje stopniowo coraz większej samodzielności i przestrzeni na prywatność.

A jeśli rodzic podejrzewa, że dziecko coś ukrywa?

Warto zacząć od rozmowy i konkretnych obserwacji, a nie oskarżeń. Dziecko musi mieć poczucie, że może opowiedzieć o trudnej sytuacji bez obawy przed natychmiastową karą. To nie oznacza rezygnacji z zasad. Nastolatek potrzebuje czytelnych granic, ale powinien też rozumieć, dlaczego zostały ustalone.

Jakie błędy najczęściej popełniamy, próbując rozmawiać z nastolatkami?

Zamieniamy rozmowę w wykład, przesłuchanie albo natychmiastowe udzielanie rad. Gdy młody człowiek słyszy: „przesadzasz”, „inni mają gorzej” albo „za moich czasów...”, może uznać, że jego przeżycia nie są ważne. I przestaje się nimi dzielić. Nie pomagają też etykiety: „jesteś leniwy”, „zawsze sprawiasz problemy”, ani porównywanie z rodzeństwem czy kolegami. Lepiej mówić o konkretnym zachowaniu i próbować zrozumieć, co się za nim kryje.

Czy rodzic, który przyzna się do błędu i przeprosi dziecko, nie straci autorytetu?

Wręcz przeciwnie. Jeśli dorosły powie coś krzywdzącego, a potem potrafi przeprosić, pokazuje dziecku, jak naprawiać relacje. Autorytet nie polega na nieomylności.

Wielu rodziców narzeka, że na pytanie „Co w szkole?” słyszy tylko „dobrze” albo „nic”. Jak sprawić, żeby dziecko chciało opowiedzieć coś więcej?

Nie ma jednego magicznego pytania. Ważniejsza jest codzienna, spokojna obecność. Warto spędzać z nastolatkiem czas przy okazji zwykłych czynności: wspólnego gotowania, zakupów, oglądania filmu czy spaceru. Wtedy rozmowa często pojawia się naturalnie. Zamiast pytać „Co w szkole?”, można spróbować inaczej: „Co cię dzisiaj rozśmieszyło?”, „Co było najtrudniejsze?”, „Z kim spędziłeś przerwę?”. Jeśli dziecko nie chce rozmawiać, nie należy naciskać. Można wrócić do tematu później.

A jakie zachowania powinny zapalić rodzicom czerwoną lampkę?

Nagła, utrzymująca się zmiana w zachowaniu lub nastroju. Dziecko staje się wycofane, drażliwe, lękliwe, unika szkoły i kolegów, gorzej śpi, skarży się na bóle głowy albo brzucha. Niepokojące mogą być również silne emocje po otrzymaniu wiadomości w telefonie, nerwowe sprawdzanie wiadomości albo unikanie urządzenia. Żaden z tych sygnałów nie dowodzi sam w sobie, że dziecko doświadcza przemocy. Ale jeśli występuje ich kilka, warto spokojnie zapytać, co się dzieje, i w razie potrzeby porozmawiać ze szkolnym psychologiem lub pedagogiem.

Czy rodzice i szkoła potrafią dziś współpracować, kiedy pojawiają się problemy wychowawcze?

Bywa to trudne. Rodzice są zmęczeni, nauczyciele przeciążeni, a dziecko może zachowywać się zupełnie inaczej w domu niż w szkole. Rodzic czasem reaguje obronnie, bo odbiera informację o problemie jak zarzut dotyczący własnego wychowania. Dziecko z kolei milczy, obawiając się kary albo rozczarowania dorosłych. Najlepiej rozmawiać o konkretnych zachowaniach, bez wzajemnego obwiniania. Rodzic, nauczyciel i dziecko powinni mieć wspólny cel: rozwiązanie problemu.

Poradnia w Chrzanowie wydaje orzeczenia dotyczące zagrożenia niedostosowaniem społecznym. Czy takich przypadków przybywa?

W roku szkolnym 2024/2025 wydaliśmy 17 orzeczeń dotyczących zagrożenia niedostosowaniem społecznym i jedno dotyczące niedostosowania społecznego. W roku 2025/2026 były 23 orzeczenia dotyczące zagrożenia i żadnego dotyczącego niedostosowania. Zagrożenie niedostosowaniem oznacza, że u młodego człowieka pojawiają się niepokojące trudności, takie jak powtarzające się konflikty, bunt czy wagary. To moment, kiedy potrzebna jest pomoc, zanim problemy się utrwalą. Niedostosowanie społeczne wiąże się natomiast z poważniejszymi, utrwalonymi zachowaniami naruszającymi normy, takimi jak przemoc, kradzieże czy niszczenie mienia. Dziecko zagrożone niedostosowaniem może korzystać z pomocy w szkole, zajęć socjoterapeutycznych lub wsparcia młodzieżowego ośrodka socjoterapii. W przypadku niedostosowania społecznego jedną z form oddziaływań jest młodzieżowy ośrodek wychowawczy, do którego nieletni może zostać skierowany decyzją sądu rodzinnego.

Na koniec: co jest najważniejsze w budowaniu dobrej relacji z nastolatkiem?

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Obecność, zainteresowanie i zaufanie. Dziecko powinno wiedzieć, że nawet jeśli popełni błąd, może przyjść do rodzica, opowiedzieć o problemie i otrzymać pomoc. Nie chodzi o to, żeby dorosły wszystko kontrolował. Chodzi o to, żeby był kimś, do kogo młody człowiek chce się zwrócić, kiedy dzieje się coś trudnego.