Strażnicy pamięci przemysłowej historii Trzebini i pytania o muzeum

Minęły 222 lata od rozpoczęcia wydobycia węgla w Trzebini. Kopalń już nie ma, z powierzchni ziemi zniknęła niemal cała związana z nimi zabudowa. Coraz bardziej zaciera się również pamięć o przemysłowej przeszłości miasta. Są jednak ludzie, którzy nie chcą pozwolić jej zniknąć.

Kilkanaście osób spotkało się 16 września przy pomniku obok szybu Zbyszek. Przyszli z kwiatami, aby uczcić tych, którzy przez ponad dwa stulecia wydobywali węgiel z trzebińskiej ziemi, a szczególnie o pracownikach kopalni Siersza, działającej w latach 1861–1999.

Pomnik ufundowało Stowarzyszenie Siersza. Odsłonięto go we wrześniu 2006 roku. Podczas wtorkowego spotkania przy Zbyszku uczestnicy obejrzeli filmową relację z tamtej uroczystości. Niektórzy z niedowierzaniem przyjmowali, że od tego wydarzenia minęło już 20 lat.

Działacze Stowarzyszenia COR, koła nr 7 Polskiego Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów oraz Stowarzyszenia Siersza starają się, aby pamięć o kopalni nie zaginęła. Co roku pojawiają się pod pomnikiem z wiązanką kwiatów. Dla byłych górników to znacznie więcej niż kolejna rocznicowa uroczystość. To jeden z niewielu momentów, kiedy przemysłowa historia miasta znów staje się widoczna, a oni mają okazję do spotkania, choć nie są to wcale radosne posiady.

Został Zbyszek i społeczne muzeum

Materialnych śladów po górniczej Trzebini jest już niewiele. Jednym z najważniejszych pozostaje szyb Zbyszek z charakterystyczną wieżą wyciągową. Konstrukcja rdzewieje. Według społeczników jej wypiaskowanie i pomalowanie kosztowałoby około 300 tys. zł. Nie stać ich na taki wydatek. Marzy im się zagospodarowanie całego otoczenia szybu tak, jak to miało miejsce w wielu miejscowościach na Śląsku. 

Tuż obok szybu, w budynku dawnego basenu, działa prowadzone społecznymi siłami Muzeum Regionalne. To właściwie jedyne miejsce, w którym regionaliści mogą gromadzić i pokazywać pamiątki nie tylko po kopalni, ale również po innych wielkich zakładach przemysłowych Trzebini - hucie, kopalni cynku i ołowiu i in..

Robią to społecznie i w trudnych warunkach. Brakuje miejsca na zbiory, pieniędzy na ich opracowywanie i eksponowanie, brakuje odpowiednich warunków do przechowywania eksponatów, bo pomieszczenia są zawilgocone.

Roczne wsparcie gminy wynoszące 35 tys. zł wystarcza głównie na bardzo oszczędne ogrzewanie budynku. Tymczasem wskazania czujników wilgotności coraz częściej osiągają poziomy niebezpieczne dla mozolnie gromadzonych zbiorów.

A jest co chronić.

Starsze pokolenie mieszkańców powiatu pamięta Trzebinię, w której kopalnie, huta, rafineria, Gumownia, elektrownia i inne duże przedsiębiorstwa dawały pracę ok 20 tys. ludzi. Przemysł nie tylko zapewniał zatrudnienie. Organizował dużą część życia miasta – wpływał na jego gospodarkę, budownictwo, edukację, kulturę, sport i sposób spędzania wolnego czasu.

Dzisiaj po wielu zakładach pozostały przede wszystkim wspomnienia, fotografie, dokumenty i przedmioty ratowane przez regionalistów, którzy potrzebują wsparcia i zrozumienia.

Co dalej z muzeum?

To pytanie wracało podczas środowego spotkania przy szybie Zbyszek. Byli górnicy i emeryci z innych zakładów i zastanawiali się, jaka przyszłość czeka społeczne muzeum i dlaczego Trzebinia nie ma samorządowej placówki muzealnej na wzór Chrzanowa.

- Po bestialskiej likwidacji kopalni Siersza, tej ziemi się to muzeum należy - mówili zebrani i dodawali, że Trzebinia nie miała szczęścia w latach restrukturyzacji przemysłu. Nie ma go i teraz. 

Obecnie społecznicy prowadzący muzeum korzystają z należącego do gminy budynku na podstawie umowy użyczenia zawieranej na trzy lata. Chcieliby, aby okres ten był dłuższy, bo dawałby większą stabilność i możliwość planowania rozwoju placówki. 

Potrzebują także dodatkowej powierzchni wystawienniczej. Do zajmowanego przez nich budynku przylega skrzydło, które mogłoby – ich zdaniem – służyć ekspozycji. Obecnie funkcjonuje tam jednak siłownia.

Regionaliści wielokrotnie przedstawiali swoje problemy na posiedzeniach komisji Rady Miasta Trzebini zajmującej się kulturą. Dotychczas nie przełożyło się to na konkretne rozwiązania dotyczące przyszłości muzeum.

Dlatego próbują zainteresować losem zbiorów również samorząd województwa małopolskiego. Liczą, że uda się znaleźć sposób na zapewnienie zbiorom godnych, bezpiecznych warunków i stworzenie miejsca, w którym przemysłowa historia Trzebini będzie mogła być profesjonalnie prezentowana. Czas działa tutaj na niekorzyść. Od zamknięcia kopalni Siersza minęło już ponad ćwierć wieku. Odchodzą ludzie, którzy pamiętają wielką przemysłową Trzebinię z własnego doświadczenia. Znikają kolejne materialne ślady tamtej epoki. Na razie jej pamięci pilnuje grupa społeczników. Pytanie, jak długo będą chcieć i móc robić to niemal wyłącznie własnymi siłami? 

Wiesz, że…

Historia górnictwa węgla w Trzebini sięga 1804 roku. Pierwsza kopalnia w Sierszy powstała nad potokiem Kozi Bród, w miejscu, gdzie pokład węgla wychodził na powierzchnię i został odsłonięty przez wody potoku. Założył ją Jakub Nowak. Już w 1805 roku wydobywano tam około 2 tys. ton węgla rocznie.

Uczestnicy uroczystości pod pomnikiem na Zbyszku 16.09.2026 r.