Kto zaopiekuje się chorym, gdy rodzina nie może?

Coraz więcej rodzin staje przed dramatycznym pytaniem: jak zapewnić opiekę starszemu, choremu lub niesamodzielnemu bliskiemu, kiedy pomoc przez kilka godzin dziennie przestaje wystarczać? O tym, z jakimi problemami mieszkańcy zgłaszają się do Ośrodka Pomocy Społecznej, co dzieje się z osobami oczekującymi na miejsce w placówce i jakie formy wsparcia oferuje gmina, rozmawiamy z Renatą Wiszniewską, dyrektorką Ośrodka Pomocy Społecznej w Chrzanowie.

Z czym rodziny najczęściej przychodzą dziś do Ośrodka Pomocy Społecznej? Czy zdarza się, że mówią wprost: „już nie daję rady”? 

Renata Wiszniewska: Tak. Jednym z coraz ważniejszych problemów jest sytuacja osób starszych, przewlekle chorych i niesamodzielnych, których rodziny nie są już w stanie samodzielnie zapewnić całodobowej opieki.

Rodziny zgłaszają przede wszystkim problemy związane z opieką nad osobą leżącą, z demencją i chorobą Alzheimera, następstwami udarów czy problemami z poruszaniem się. Często potrzebna jest pomoc przy codziennej higienie, karmieniu i podawaniu leków. Ogromnym wyzwaniem jest też pogodzenie opieki nad bliskim z pracą zawodową.

Nie zawsze padają dosłownie słowa: „już nie daję rady”, ale realnym problemem jest przeciążenie opiekunów rodzinnych. W dokumentach strategicznych gminy Chrzanów wskazywano na rosnące zapotrzebowanie na zabezpieczenie osób starszych i rozwój usług opiekuńczych.

Skalę tego zjawiska pokazują również nasze dane. Na 31 lipca 2026 roku usługami opiekuńczymi objęte były 132 osoby, a już w sierpniu planowaliśmy objąć pomocą kolejne cztery. Średnio miesięcznie realizujemy 1596 godzin usług opiekuńczych. Około 90 procent osób korzystających z tej formy pomocy ma ustaloną odpłatność, a 14 osób jest z niej zwolnionych.

Mamy także osoby objęte specjalistycznymi usługami opiekuńczymi dla osób chorych psychicznie. Obecnie jest ich 10, z czego siedem ponosi odpłatność za usługi. Średnio realizowanych jest 62 godziny takich usług miesięcznie.

Co jednak dzieje się z człowiekiem, który nie ma dzieci ani bliskiej rodziny? Czy w takiej sytuacji może zostać bez pomocy?

Nie. Jeżeli osoba jest samotna i z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, OPS może rozpocząć postępowanie i ustalić, jakiego rodzaju zabezpieczenia potrzebuje.

Możliwe są między innymi usługi opiekuńcze w domu, specjalistyczne usługi opiekuńcze, a w zależności od sytuacji również skierowanie do domu pomocy społecznej. W sytuacji medycznej może zostać uruchomiona procedura dotycząca zakładu opiekuńczo-leczniczego. Wsparciem może być też pomoc sąsiedzka czy opieka pielęgniarki środowiskowej.

Trzeba jednak pamiętać, że OPS może pomóc uruchomić odpowiednią procedurę, ale nie może samodzielnie umieścić osoby w ZOL czy DPS wbrew jej woli. Szczególnie trudna jest sytuacja osoby, która nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody na pobyt w placówce. Jeżeli nie ma osoby mogącej wyrazić zgodę zastępczą, w określonych sytuacjach konieczne jest rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

Osoba po udarze, z demencją czy unieruchomiona w łóżku wymaga często stałej pomocy. Co się dzieje, kiedy rodzina nie jest już w stanie jej zapewnić?

Tu pojawia się największa luka systemowa. Przede wszystkim trzeba rozróżnić ZOL i DPS.

Zakład opiekuńczo-leczniczy jest placówką medyczną. Jest przeznaczony dla osoby, która nie wymaga już hospitalizacji, ale nadal potrzebuje całodobowej profesjonalnej opieki medycznej, pielęgnacyjnej i rehabilitacyjnej. Przy kwalifikacji istotna jest między innymi skala Barthel – co do zasady pacjent kwalifikuje się przy wyniku 40 punktów lub mniej.

Dom pomocy społecznej jest natomiast rozwiązaniem społecznym dla osoby, która z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki, a nie można jej zapewnić w miejscu zamieszkania.

Największy problem pojawia się wtedy, gdy szpital kończy leczenie, pacjent nie wymaga już hospitalizacji, rodzina nie jest w stanie zapewnić mu opieki, a w ZOL nie ma wolnego miejsca. Nie ma jednego automatycznego mechanizmu, który gwarantuje natychmiastowe miejsce w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. I właśnie dlatego oczekiwanie na miejsce jest dla rodzin tak trudnym problemem.

W Chrzanowie mówi się o długim, nawet ponad rocznym oczekiwaniu na miejsce w ZOL. Co dzieje się z człowiekiem w tym czasie?

Osoba nigdy nie zostaje bez opieki. Najważniejsze jest rozpoznanie jej aktualnej sytuacji. Jeśli jest rodzina, wspólnie ustalamy plan opieki, włączając osoby bliskie w zabezpieczenie jej potrzeb.

Jeśli rodziny nie ma, w pierwszej kolejności rozważamy przyznanie usług opiekuńczych. Jeśli jest to możliwe – a mamy wiele takich przypadków – w pomoc i opiekę angażujemy również sąsiadów. Kiedy taka pomoc nie jest wystarczająca, a stan zdrowia nie pozwala na pozostawanie osoby w miejscu zamieszkania, niezwłocznie rozważamy umieszczenie jej w domu pomocy społecznej do czasu, gdy ZOL będzie gotowy na przyjęcie.

Na chwilę obecną jedna osoba oczekuje na miejsce w ZOL. Jest zabezpieczona w swoim środowisku poprzez rodzinę i naszą pomoc w formie usług opiekuńczych. W tym roku jedna osoba, w związku z możliwością umieszczenia w ZOL, opuściła dom pomocy społecznej.

Z obserwacji naszych pracowników socjalnych wynika, że coraz więcej osób w Chrzanowie wymaga zabezpieczenia w placówce całodobowej, ponieważ usługi opiekuńcze nie są już wystarczające. Nie zapewniamy przecież pomocy przez 24 godziny na dobę. W takich sytuacjach reagujemy natychmiast i podejmujemy działania w kierunku znalezienia miejsca w domu pomocy społecznej.

Obecnie mamy 80 osób umieszczonych w DPS-ach. Już w tym roku umieszczone zostały cztery osoby, a sześć kolejnych oczekuje na miejsce. Wszystkie są objęte pomocą adekwatną do swoich potrzeb i sytuacji rodzinnej.

DPS jest jednak kosztownym rozwiązaniem. Jakie są obecnie koszty pobytu?

Średni miesięczny koszt pobytu w publicznym domu pomocy społecznej wynosi 7 984,04 zł, a w niepublicznym – 7 492,58 zł. Wydatki związane z pobytem mieszkańców w DPS stanowią więc znaczącą pozycję w budżecie pomocy społecznej. W 2025 roku wyniosły 4 884 719,06 zł, a w 2026 roku zaplanowano na ten cel około 5 602 750 mln zł.

Czy w takim razie opieka w domu może być realną alternatywą dla pobytu w placówce?

Tak, ale tylko do pewnego poziomu niesamodzielności. W naszej gminie realizujemy usługi opiekuńcze dla osób, które wymagają pomocy innych. Obejmują one między innymi zaspokajanie codziennych potrzeb życiowych, pomoc w higienie, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz kontakt z otoczeniem.

Trzeba jednak jasno powiedzieć, że usługi opiekuńcze nie są odpowiednikiem całodobowej opieki. Jeżeli człowiek wymaga obecności drugiej osoby przez 24 godziny na dobę, kilka godzin pomocy dziennie nie rozwiązuje problemu.

W ofercie naszego ośrodka możemy zaproponować również usługi wytchnieniowe, usługi sąsiedzkie oraz wsparcie asystenta osobistego osoby z niepełnosprawnością.

Ile godzin pomocy może otrzymać jedna osoba i jak długo trzeba na nią czekać?

Nie podawałabym jednej liczby godzin jako obowiązującego standardu. Wymiar usług ustalany jest indywidualnie, w zależności od sytuacji osoby wymagającej pomocy, jej potrzeb oraz możliwości organizacyjnych i finansowych gminy. Obecnie mamy zatrudnionych 13 opiekunek środowiskowych realizujących usługi opiekuńcze.

Ile kosztuje taka pomoc?

Koszt jednej godziny usługi wynosi 39 zł. Usługi OPS nie muszą jednak oznaczać pełnej odpłatności. Zależy ona od sytuacji dochodowej osoby i zasad przyjętych przez gminę. Dla osób o niskich dochodach pomoc może być częściowo lub całkowicie nieodpłatna. To ważne rozróżnienie, bo prywatna opieka oznacza dla rodziny konieczność ponoszenia pełnych kosztów.

Dużo mówi się również o opiece wytchnieniowej. Dla kogo jest przeznaczona?

To pomoc przede wszystkim dla członka rodziny lub opiekuna, który na co dzień bezpośrednio zajmuje się osobą z niepełnosprawnością. Jej celem jest czasowe odciążenie opiekuna.

W gminie Chrzanów program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2026 jest realizowany do końca roku. Przy kwalifikacji nie decyduje wyłącznie kolejność zgłoszeń. Brana jest pod uwagę indywidualna sytuacja opiekuna, a w przypadku braku miejsc tworzona jest lista rezerwowa.

To bardzo potrzebna forma pomocy, ale nie rozwiązuje problemu rodziny, która potrzebuje stałej, całodobowej opieki nad osobą leżącą. Jest raczej – można powiedzieć – zaworem bezpieczeństwa dla opiekuna.

Inną formą wsparcia jest asystencja osobista osoby z niepełnosprawnością. Na czym polega?

Asystent pomaga osobie z niepełnosprawnością w codziennym funkcjonowaniu, przemieszczaniu się, załatwianiu spraw, uczestnictwie w życiu społecznym oraz wykonywaniu czynności, których nie może ona wykonać samodzielnie.

W Chrzanowie w 2026 roku realizowany jest program „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością”, którego wartość wynosi 614 917,20 zł. Obecnie trwał trzeci nabór uzupełniający dla mieszkańców Gminy Chrzanów – wnioski można było składać od 19 do 25 sierpnia.

Z Pani obserwacji wynika, że problem będzie narastał?

Zdecydowanie widzimy rosnące potrzeby związane ze starzeniem się społeczeństwa i zwiększającą się liczbą osób niesamodzielnych. Dla wielu rodzin najtrudniejszy moment przychodzi wtedy, gdy domowa pomoc, nawet przy wsparciu OPS, przestaje wystarczać.

Każda sytuacja jest inna, dlatego najważniejsze jest, aby nie zostawać z tym problemem samemu i odpowiednio wcześnie szukać pomocy. Czasami możliwe jest zabezpieczenie potrzeb osoby w jej własnym domu. W innych przypadkach konieczna okazuje się opieka całodobowa. Naszym zadaniem jest rozpoznać sytuację i wspólnie szukać rozwiązania, które będzie najlepiej odpowiadało potrzebom konkretnego człowieka.