Rolnictwa nie ma, są dożynki

GROMIEC. Tradycja nakazuje, by w niedzielę po zakończonych żniwach przenieść przez wieś dożynkowy wieniec i podzielić chleb z tegorocznych zbiorów. Jednak kiedy przyjrzeć się bliżej orszakowi w Gromcu, klasyczna opowieść o ciężkim, wiejskim trudzie rolnika zaczyna pękać. Na polach rośnie więcej nawłoci niż jakiegokolwiek zboża. A krowy? Krów na próżno dziś szukać – we wsi nie została ani jedna. Co więc właściwie świętuje wieś, która dawno przestała żyć z roli?

Gromiec to żywy przykład tego, jak w ostatnich dekadach zmieniła się polska wieś. Sołtys Jerzy Górski mieszka tu od 1972 roku. Przyjechał z Sanoka jako młody chłopak do pracy przy budowie pieców przemysłowych. Mieszkał w hotelu robotniczym w Oświęcimiu, a do Gromca jeździł na sobotnie festyny, gdzie poznał żonę Stefanię. Są razem od 52 lat, wybudowali dom, wychowali syna.

Od 300 krów do 100 hektarów ugoru

Pan Jerzy doskonale pamięta, jak wyglądała wieś w latach 70. i 80.

- Wszyscy uprawialiśmy pola. Zboża były ładne, wieś kwitła. Każdy z nas pracował na etacie, ale po godzinach szło się w pole. Przed wyjściem do pracy trzeba było jeszcze skosić łąkę kosą, a po powrocie siano suszyć. Spółka pastwiskowa tu działała, pasło się z 300 krów, do tego barany i gęsi. Nic nie leżało odłogiem. Pod koniec lat 80. to wszystko po prostu padło – opowiada sołtys Jerzy Górski.

Przełom przyszedł wraz z prężnym rozwojem przemysłu. Górnictwo i praca w okolicznych zakładach dawały stabilne pieniądze i pewny etat. Harówka na roli od świtu do nocy przestała być jedynym sposobem na utrzymanie rodziny.

- Młode pokolenia po prostu nie chciały już przejmować tego ciężkiego obowiązku, wybierali pracę zawodową - zauważa sołtys. 

Dziś krajobraz wsi wygląda inaczej. Za domami rozciąga się tzw. Łęg – około 100 hektarów ziemi, z której większość stoi odłogiem. Z samego rolnictwa nie utrzymuje się w Gromcu ani jedna osoba. Największy obszar rolny we wsi (31 hektarów) obrabia rolnik... przyjezdny, z sąsiedniego Chełmu Śląskiego, który dzierżawi tereny od 10 lat.

- Z roli nie żyje tu nikt. Znam może z pięciu górniczych emerytów, którzy "dla zajęcia" uprawiają mały kawałek pola pod ziemniaki czy warzywa. To raczej działkowcy niż rolnicy – przyznaje wprost sołtys.

Dzieci na polu i nowi mieszkańcy z miast

Dawniej praca na etacie i praca na roli musiały jakoś się ze sobą łączyć. Kiedy na świat przyszedł syn sołtysa, jego żona musiała zrezygnować z pracy, żeby zająć się dzieckiem i obrobić pole.

- Ja jeździłem na budowy po Polsce, a w domu mieliśmy hektar ziemi. Dzieci zabierało się ze sobą na pole, nawet takie trzylatki. Sialiśmy pszenicę, sadziliśmy ziemniaki, trzymaliśmy świnkę, kury i barany. Prawie każdy tak wtedy żył. Dzisiaj we wsi krowy nie uświadczysz, baranów też nie ma. Zostały tylko kury na podwórkach – wspomina sołtys.

Rolnictwo w skali makro wygasło, ale wieś wcale nie opustoszała. Stare domy po zmarłych właścicielach kupują i remontują przyjezdni z Oświęcimia, Libiąża czy Chrzanowa. Powstają też nowe osiedla – jak to za kościołem, gdzie na dawnych łąkach stanęło 10 nowych domów jednorodzinnych. Gromiec stał się bezpieczną, cichą przystanią z dobrym dojazdem do miast.

Mój ziemniak, moja kapusta – ziemia na własny użytek

Brak wielkich gospodarstw nie oznacza jednak, że mieszkańcy całkowicie zerwali z rolą. Przywiązanie do ziemi nie zniknęło – po prostu zmieniło swoją skalę i funkcję. Ludzie wciąż dłubią w ziemi, ale robią to dla własnej satysfakcji i z szacunku do ojcowizny.

Doskonale rozumie to tegoroczny starosta dożynek, Rafał Baliś. Na co dzień pracuje zawodowo na kolei, ale po powrocie do domu wychodzi w pole.

- Hobbystycznie się tym zajmuję – przyznaje. – Mamy po rodzicach areał i traktor, więc pracujemy sobie w tym naszym gospodarstwie. Ponad hektar mam zasiany zbożem: pszenica, pszenżyto, jęczmień, do tego ziemniaki. Zboże idzie na własny użytek, dla drobiu. Mamy kaczki i kury, łącznie z 40 sztuk wszystkiego.

Rytm dnia w takim gospodarstwie jest wyznaczony od samego rana.

- Wstajemy codziennie tak, żeby o godzinie 6. wypuścić kury. Do sklepu po warzywa idzie się tylko wtedy, jak czegoś zabraknie, bo większość mamy swoich: ziemniaki, pomidory, papryka... - opowiada z dumą pan Rafał.

W tej pracy towarzyszy mu młodsze pokolenie. Córka Hanna wychowała się w tym rytmie i nie wyobraża sobie, że mogłoby być inaczej:

- Pewnie będę się tym zajmować, jestem na tym wychowana – deklaruje Hanna Baliś.

To samo podejście widać u innych mieszkańców. Piotr Wanat obrabia niespełna 4 hektary:

- Trzymamy ze szwagrem traktorek po moim tacie. Mam trochę łąki, sadzę ziemniaki, kapustę, pomidory, ogórki. Jak się mieszka na wsi, to warto mieć coś swojego, żeby nie iść po wszystko do sklepu.

Swoje półtora hektara i małe poletko ziemniaków ma też Ewelina Paliwoda z mężem Markiem. Podwórkowe kury czy kaczki to na tutejszych posesjach ciągle codzienność. Praca w polu przestała być przymusem decydującym o przetrwaniu. Stała się wyborem, formą relaksu po pracy i sposobem na zdrową, własną żywność.

Spisek 12 traktorów i tajemnica proboszcza

To, że wiejska wspólnota wciąż potrafi zorganizować się wokół swojej ziemi i tradycji, udowodniła tegoroczna dożynkowa niespodzianka. Pomysł narodził się zaledwie tydzień przed uroczystością. Inicjatorką była Ewelina Paliwoda – społecznica z Gromca, członkini KGW i stowarzyszenia Złota Jesień.

Plan trzymano w tajemnicy, a jedyną wtajemniczoną osobą był miejscowy proboszcz ks. Zdzisław Bury. Pani Ewelina po cichu obdzwoniła znajomych z sąsiedztwa – ludzi, którzy używają ciągników do przydomowych prac i obrabiania małych poletek. Efekt przerósł oczekiwania. Na trasę wyjechało kilkanaście udekorowanych traktorów.

Za kierownicami usiedli m.in. Artur Piwowarczyk, Michał Boratyński, Piotr Tyrański, Marek Paliwoda, Piotr Wanat, Bogusław Zabawski, Robert Bebak, Józef Wilczak, Paweł Ryska oraz Grzegorz Zajas z córką Różyczką.

- Ale we wsi jest pewnie takich traktorków ze trzy razy tyle! – szacuje Piotr Wanat.

Kiedy korowód ruszył, a mieszkańcy przecierali oczy ze zdumienia, organizatorce ze wzruszenia zakręciła się łezka w oku. Akcja udała się na tyle dobrze, że traktorzyści już zapowiadają powtórkę w przyszłym roku – z jeszcze większą pompą.

Historia Gromca pokazuje, jak głęboką ewolucję przeszła współczesna wieś. Sam sołtys przyznaje z uśmiechem, że dzisiaj dożynki powinny nazywać się po prostu „Świętem Wsi”.

To już nie jest dziękczynienie za zbiory, które mają wyżywić całą osadę przez ciężką zimę. To pretekst do spotkania, integracji KGW, OSP i sąsiadów oraz kultywowania pamięci o rolniczych korzeniach. I choć na nieużytkach zamiast zbóż coraz gęściej rośnie nawłoć, a traktory częściej stoją w garażach niż pracują na polach, mieszkańcy Gromca – od kolejarskich rodzin po nowych przybyszy z miast – wciąż potrzebują tego jednego dnia w roku, by poczuć siłę lokalnej wspólnoty i po prostu pobyć razem.