Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej proponuje jedną z największych zmian w funkcjonowaniu gmin od czasu reformy samorządowej. Chodzi o rozdzielenie funkcji politycznych od zarządzania urzędem i ograniczenia koncentracji władzy w rękach wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Baczni obserwatorzy lokalnej sceny politycznej politycznej nie zaprzeczą, że odkąd szefowie gmin wybierani są bezpośrednio (2002), radni i rady mają niewiele do powiedzenia, a przewodniczący rad są wyłącznie pozbawionymi jakiejkolwiek faktycznej pozycji w samorządzie spikerami. Tam, gdzie burmistrz ma większość w radzie, tak jest bez wątpienia. Oczywiście nie jest to tylko zjawisko lokalne, ale ma ty książkowe tego przykłady. Zjawisko narasta, radni tkwią w tym układzie i nie chcą lub nie potrafią obronić pozycji kontrolnej. 

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego wychodzi naprzeciw i proponuje jedną z największych zmian w funkcjonowaniu gmin od czasu reformy samorządowej. Autorzy raportu chcą rozdzielenia funkcji politycznych od zarządzania urzędem i ograniczenia koncentracji władzy w rękach wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego proponuje jedną z największych zmian w funkcjonowaniu gmin od czasu reformy samorządowej. Eksperci chcą rozdzielenia funkcji politycznych od zarządzania urzędem i ograniczenia koncentracji władzy w rękach wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Obecny model samorządu, obowiązujący od 1990 r., a zmieniony (zepsuty) w 2002 roku, jest dziś przedmiotem coraz ostrzejszej krytyki części środowiska samorządowego i konstytucjonalistów. Wtedy wprowadzono bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Wcześniej szefów gmin wybierały rady gmin spośród swojego grona lub kandydatów wskazywanych przez radnych.

Zmiana miała wzmocnić demokratyczny mandat lokalnych włodarzy i zwiększyć stabilność rządzenia. Zdaniem części ekspertów przyniosła jednak również nieprzewidziane skutki. Jednym z krytyków obecnego systemu jest prof. Jerzy Stępień – były prezes Trybunału Konstytucyjnego i jeden z twórców reformy samorządowej z 1990 roku. W rozmowie z Portalem Samorządowym stwierdził, że „największy błąd popełniono w 2001 roku”, wprowadzając bezpośrednie wybory władz wykonawczych gmin.

Według prof. Stępnia reforma doprowadziła do nadmiernego skupienia władzy w rękach jednej osoby. Jak podkreślał, dziś mieszkańcy kojarzą samorząd głównie z wójtem czy burmistrzem, a rola rady gminy zeszła na dalszy plan.

Autorzy raportu FRDL wskazują podobny problem. Ich zdaniem doszło do tzw. „prezydencjalizacji” gmin. W praktyce oznacza to, że jedna osoba odpowiada jednocześnie za politykę lokalną, kierowanie urzędem, realizację budżetu i wydawanie decyzji administracyjnych. To – według ekspertów – osłabiło rady gmin i utrudniło skuteczną kontrolę władz wykonawczych.

Propozycja FRDL zakłada pozostawienie bezpośrednich wyborów, ale zmianę roli wójta lub burmistrza. Miałby on pełnić przede wszystkim funkcję politycznego lidera wspólnoty i przewodniczącego rady gminy. Natomiast codziennym zarządzaniem urzędem zajmowałby się profesjonalny menedżer samorządowy – sekretarz gminy nominowany przez 3/5 rady po konkursie przez komisję w skład której wchodzą: przewodniczący rady (burmistrz/wójt), pracownicy urzędy wybrani w tajnym głosowaniu przez pracowników urzędu oraz przedstawiciele rad: młodzieży, seniorów, pożytku publicznego itp. Obecnie sekretarz gminy pełni raczej funkcję techniczną.  

Twórcy reformy przekonują, że takie rozwiązanie oddzieliłoby politykę od administracji i zwiększyłoby profesjonalizm działania urzędów. Jednocześnie rady gmin miałyby otrzymać silniejsze narzędzia kontrolne oraz większy wpływ na funkcjonowanie samorządu.

Dyskusja o zmianach ustrojowych wraca dziś także dlatego, że po ponad 20 latach funkcjonowania obecnego modelu coraz częściej mówi się o zjawisku wieloletniego sprawowania władzy przez tych samych samorządowców oraz o osłabieniu lokalnej debaty publicznej. Zwolennicy reformy przekonują, że potrzebna jest odbudowa równowagi między silnym przywództwem a społeczną kontrolą. Krytycy obawiają się natomiast chaosu kompetencyjnego i konfliktów między politycznym liderem gminy a zarządzającym urzędem sekretarzem.

Na razie propozycja FRDL ma charakter eksperckiego raportu, a nie projektu ustawy. Możliwe jednak, że rozpocznie szerszą debatę o tym, jak powinien wyglądać polski samorząd w kolejnych dekadach. Czy zmiany są możliwe jeszcze w tej kadencji? Wątpliwe. Ważne jest to, że o "zepsuciu" w samorządach, mówią już nie tylko niezależne media. 

Jesteśmy w połowie kadencji obecnych władz lokalnych, przed nami wybory parlamentarne (2027). Wobec perspektywy utrzymania ustawowej dwukadencyjności burmistrzów/wójtów, a tym samym konieczności pożegnania z pełnioną funkcją, wielu szefów gmin bez wątpienia podejmie próbę startu w tych wyborach. Gołym okiem już widać, jak sprytnie wykorzystują swoją silną pozycję, rozbudowywany pod autokreację aparat promocyjny i fakt kojarzenia samorządu z jedną osobą. Całą tę sytuację legitymizuje organ kontrolny (rada) i prawo z 2002 roku, które, jak zauważyli twórcy reformy samorządowej z 1990 r. i eksperci FRDL, trzeba zmienić, bo lokalne władze znalazły się na manowcach.