Czy radny na etacie gminy może kontrolować swojego pracodawcę? Sprawdziliśmy, jaka jest skala tego zjawiska w gminach powiatu chrzanowskiego i w Krzeszowicach.

W części gmin radni nie tylko podejmują decyzje, ale jednocześnie pracują w jednostkach, które powinni kontrolować. Skala zjawiska jest znacząca: w Trzebini dotyczy ono co trzeciego radnego, w Libiążu – co piątego. To nie przypadek, lecz mechanizm, który wzmacnia władzę wykonawczą, a organ stanowiący i kontrolny spycha do narożnika.

Radny ma patrzeć władzy wykonawczej na ręce. Ale co, jeśli sam jest od niej zależny?

W Trzebini siedmiu radnych czyli jedna trzecia członków rady pobiera wynagrodzenie z systemu, który powinna nadzorować. To nie są symboliczne powiązania. Dwóch radnych ma części etatów w zarządach związków komunalnych – instytucji odpowiedzialnych za transport i gospodarkę komunalną dla kilku gmin. Inni mają etaty w szkołach, centrum kultury, bibliotece czy związkach komunalnych. I mandat i ich pensja finansowane są z pieniędzy publicznych.

Podobny schemat widać w Libiążu. W 21-osobowej radzie czterech radnych pracuje w jednostkach gminnych, a dwóch kolejnych zasiada w zarządach związków komunalnych (zatrudnienie w części etatu). 

W Chrzanowie radni również pojawiają się w strukturach związków komunalnych i spółkach obsługujących kilka gmin. To właśnie tam krzyżują się decyzje, pieniądze i stanowiska.

W Babicach i Alwerni skala jest mniejsza, ale mechanizm identyczny.

33 proc. radnych gminy Trzebinia jest zatrudnionych w jednostkach samorządowych

Konflikt wpisany w system

Wszystkie te sytuacje są legalne. Pytanie brzmi jednak: czy sprzyjają zdrowej demokracji lokalnej?

Radny zatrudniony przez gminę jako pracownik podlega jej decyzjom. Jako radny powinien je kontrolować. To konflikt ról wpisany w system. Im więcej takich powiązań, tym słabsza realna kontrola. 

Widać to podczas sesji i komisji. Radni zatrudnieni w jednostkach samorządowych rzadziej zabierają głos, są mniej dociekliwi, częściej milczą. Jeśli już zabierają głos, to często trudno  zrozumieć co naprawdę myślą, bo trudno otwarcie krytykować własnego pracodawcę.

W niektórych gminach – jak Trzebinia – system zaczyna kontrolować sam siebie.

Mapa powiązań w całej Polsce

Problem dostrzegają organizacje społeczne. Sieć Obywatelska Watchdog Polska uruchomiła serwis kazdymusigdziespracowac.pl, który zbiera informacje o radnych pracujących w jednostkach samorządowych. Są w nim już dane z większości gmin. 

Podstawą projektu jest interaktywna mapa Polski. Każdy może zgłosić radnego, wskazując gminę oraz miejsce jego zatrudnienia. Zgłoszenia są weryfikowane na podstawie dostępu do informacji publicznej, a dopiero po potwierdzeniu trafiają do bazy.

Chodzi o osoby zatrudnione m.in. w bibliotekach, domach kultury, szkołach, ośrodkach pomocy społecznej, spółkach komunalnych czy związkach międzygminnych.

– To sytuacja, która niepokoi nas od lat. W wielu samorządach mówi się wręcz o politycznej korupcji – radni w zamian za stanowiska mają głosować zgodnie z propozycjami władzy wykonawczej – mówi Szymon Osowski z Watchdog.

Organizacja podkreśla, że samo zatrudnienie radnych w jednostkach samorządowych jest zgodne z prawem, ale budzi poważne wątpliwości dotyczące przejrzystości życia publicznego.

Projekt ma charakter obywatelski. Mieszkańcy mogą zgłaszać radnych do końca kwietnia.

Podstawową funkcją rady i radnych jest kontrola organu wykonawczego (burmistrza, wójta).Jak ją skutecznie sprawować, gdy w praktyce to ten organ jest pracodawcą radnych?

Jak to wygląda lokalnie

To nie są pojedyncze przypadki. W każdej gminie pojawiają się te same nazwiska i te same instytucje – szkoły, ośrodki kultury, spółki komunalne, związki międzygminne. Miejsca, gdzie zapadają decyzje i wypłacane są publiczne pieniądze.

Chrzanów

Andrzej Bieda zatrudniony jest w zarządzie Związku Komunalnego Komunikacja Międzygminna (część etau)

Roman Madejski jest wiceprzewodniczącym zarządu Związku Międzygminnego Gospodarka Komunalna (część etatu)

Bartłomiej Pająk pracuje w Wodociągach Chrzanowskich sp. z o.o. (spółka komunalna) od 25 lat

Małgorzata Pawlik - nauczycielka w SP nr 10 w Chrzanowie

Ilona Zielińska - nauczycielka w SP nr 8 z Oddziałami Integracyjnymi w Chrzanowie

Trzebinia

Katarzyna Majewska jest pedagogiem i logopedą w SP nr 3 w Trzebini, dodatkowo zasiada w Gminnej Komisji Rozwiazywania Problemów Alkoholowych.

Piotr Szybalski jest nauczycielem w SP nr 8 w Trzebini.

Jacek Woch jest zatrudniony w zarządzie Związku Komunalnego Komunikacja Międzygminna w Chrzanowie.

Wojciech Hajduk jest pracownikiem Związku Międzygminnego Gospodarka Komunalna w Chrzanowie.

Jarosław Kurdziel jest zatrudniony w zarządzie Związku Międzygminnego Gospodarka Komunalna w Chrzanowie. 

Monika Kłak-Gorlewicz jest pracownicą Miejskiej Biblioteki Publicznej w Trzebini.

Magdalena Pagacz jest zatrudniona w Trzebińskim Centrum Kultury (WDK Piła Kościelecka).

Libiąż

Elwira Świtalska  jest zatrudniona w Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Gromcu

Bartłomiej Kosowski pracuje w Szkole Podstawowej nr 2 w Libiążu.

Dorota Bużyk jest zatrudniona na część etatu w Ośrodku Pomocy Społecznej w Libiążu

Marta Artymiak pracuje na etacie w Libiąskim Centrum Kultury. 

Bogusław Gucik jest członkiem zarządu Związku Komunalnego Komunikacja Międzygminna w Chrzanowie (cześć etatu)

Piotr Klupa zasiada w zarządzie Związku Międzygminnego Gospodarka Komunalna w Chrzanowie (cześć etatu)

Babice

Joanna Lelito-Pajor jest nauczycielką w Zespole Szkół w Mętkowie

Marika Noworyta jest zatrudniona w Ośrodku Pomocy Społecznej w Babicach jako pracownik socjalny.   

Alwernia

Aleksander Zieliński - emeryt, pracuje jako konserwator w Szkole Podstawowej w Porębie Żegoty. 

Teresa Majewska - zatrudniona w Samorządowym Ośrodku Kultury w Alwerni jako instruktorka tańca (prowadzi Zespół Pieśni i Tańca Krakowiaczek) i animatorka kultury.

Krzeszowice

Renata Brzózka pracuje w Zespole Placówek Oświatowych w Woli Filipowskiej

Czesław Bartl pracuje w Zespole Placówek Oświatowych w Woli Filipowskiej

Robert Chochół pracuje w Szkole Podstawowej nr 1 w Krzeszowicach.

Wniosek

Każdy musi gdzieś pracować, a samorząd to jest jeden z  największych lokalnych pracodawców. Chyba nie ma mieszkańca, który nie miałby w rodzinie lub wśród znajomych osoby pracującej w urzędzie gminy, szkole, domu kultury lub innej samorządowej jednostce.  

Rada gminy to jednak bardzo ważny organ kontrolny, dlatego łączenie pracy w jednostce samorządowej przez radnego i równoczesne sprawowanie mandatu jest sytuacją bardzo niekomfortową dla niego samego, no bo jak tu publicznie krytykować chlebodawcę. 

Przyglądając się mapie  Watchdog Polska gołym okiem już widać, że skala zjawiska jest ogromna. Niewątpliwie wpływa ono na jakość sprawowania mandatu i psuje wizerunek samorządu, w którym zaciera się granica pomiędzy władzą  stanowiącą prawo lokalne i kontrolną (rada), a władzą wykonawczą (burmistrz). 

Niewykluczone, że w ślad za mapą pojawią się pozarządowe inicjatywy mające na celu uzdrowić sytuację niekorzystną dla lokalnych społeczności.